Zdolność procesowa małżonka ubezwłasnowolnionego częściowo w procesie o rozwód na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. oraz ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego

Sylwia Lisowska, radca prawny (Kielce)
e.Palestra, 2016, poz. 14/A
A+ A-
 

e.Palestra, 2016, poz. 14/A

[data publikacji: 2.12.2016]

 

 

Sylwia Lisowska

 

Zdolność procesowa małżonka ubezwłasnowolnionego częściowo w procesie o rozwód na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. oraz ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego

 

            Niniejsze opracowanie ma na celu przybliżenie zagadnienia związanego ze zdolnością procesową małżonka ubezwłasnowolnionego częściowo w procesie o rozwód na gruncie obowiązującego Kodeksu postępowania cywilnego[1], z uwzględnieniem różnic w zakresie uregulowania tej zdolności w poprzednim stanie prawnym.

            Zgodnie z art. III Przepisów wprowadzających aktualny Kodeks postępowania cywilnego[2], przyjęcie przez ustawodawcę nowej regulacji procedury cywilnej skutkowało uchyleniem poprzedniego stanu prawnego, tj. Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r.[3]

Przed omówieniem zagadnienia związanego ze zdolnością procesową małżonka częściowo ubezwłasnowolnionego w procesie o rozwód, w pierwszej kolejności należy wskazać różnice między przepisami dawnego i aktualnego k.p.c., regulującymi zdolność procesową w ogóle. Przede wszystkim należy wskazać, że w poprzednim stanie prawnym, zgodnie z brzmieniem art. 57 § 1 k.p.c., zdolność procesową bądź zupełną, bądź ograniczoną posiadał każdy stosownie do swej zdolności zobowiązywania się przez umowę. Wskazany przepis nie podawał legalnej definicji zdolności procesowej, poprzestając na określeniu, kto tę zdolność posiada[4]. W doktrynie omawiana zdolność była definiowana jako możność działania w procesie cywilnym, czyli podejmowania czynności procesowych bądź osobiście, bądź przez ustanowionego przez siebie pełnomocnika[5]. Źródłem definiowania zdolności procesowej jak wyżej była treść art. 57 § 2 k.p.c., posługującego się sformułowaniem „ten może działać w procesie”[6]. Zdolność procesową określano również jako zdolność strony do samoistnego występowania w procesie, tj. przedsiębrania czynności procesowych ze skutkiem prawnym i czynnego lub biernego odbierania takich czynności od strony przeciwnej[7]. W opracowaniach naukowych dotyczących k.p.c. obowiązującego w oparciu o Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. wskazywano, że zdolność procesowa jest zdolnością do ważnego działania w procesie[8].

Pomimo funkcjonującego w nauce prawa rozumienia zdolności procesowej w sposób przedstawiony powyżej, przepisy poprzedniego k.p.c. nie zawierały legalnej definicji tej zdolności, określając jedynie, kto ją posiada –  każdy stosownie do swej zdolności zobowiązywania się przez umowę. W literaturze przedmiotu wskazywano, że zdolność procesowa osób fizycznych była determinowana przez przepisy prawa materialnego. Z uwagi na fakt, że prawo materialne nie regulowało oddzielnie zdolności do zobowiązywania się przez umowę, przyjmowano, że zdolność ta pokrywa się ze zdolnością do czynności prawnych[9].

Zgodnie z art. 50 § 1 Przepisów ogólnych prawa cywilnego[10] osoby te posiadały ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Ówcześnie obowiązujące przepisy[11] przyznawały tym osobom uprawnienia do samodzielnego rozporządzania swoim zarobkiem, zobowiązania się do świadczenia usług za wynagrodzeniem i dokonywania czynności prawnych dotyczących stosunku wynikającego z takiej umowy oraz do dokonywania czynności prawnych dotyczących przedmiotów majątkowych oddanych im do swobodnego użytku przez przedstawicieli ustawowych[12]. W zakresie tych czynności osoby ubezwłasnowolnione częściowo posiadały zdolność procesową.

Przyznane osobom ubezwłasnowolnionym uprawnienia do samodzielnego dokonywania czynności nie odnosiły się w żaden sposób do zdolności tych osób do działania w procesie o rozwód. Co więcej, na gruncie poprzednich przepisów nie zachodziła potrzeba oceny tej zdolności przez pryzmat innych przepisów prawa materialnego. Dawny k.p.c. zawierał bowiem przepis stanowiący wyjątek od wskazanej w art. 57 § 1 zasady – zgodnie z treścią art. 417 małżonek ubezwłasnowolniony częściowo posiadał zdolność procesową[13]. Tym samym sama ustawa przyznawała[14] małżonkowi częściowo ubezwłasnowolnionemu zdolność procesową[15].

W czasie obowiązywania Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r., a więc do dnia 1 stycznia 1965 r., kiedy to weszły w życie nowe przepisy[16], małżonek częściowo ubezwłasnowolniony posiadał zdolność procesową z mocy prawa, mógł więc skutecznie działać samodzielnie w procesie o rozwód. Nowy kodeks wprowadził zmiany w zakresie ogólnego uregulowania zdolności procesowej, przede wszystkim wprowadzając legalną definicję omawianego pojęcia – zgodnie z art. 65 § 1 k.p.c. przez termin zdolność procesowa należy rozumieć zdolność do czynności procesowych. Jednocześnie ustawodawca, uchwalając nową treść k.p.c., zrezygnował z dotychczasowej regulacji przyznającej zdolność procesową małżonkowi ubezwłasnowolnionemu częściowo – brak jest w obecnym k.p.c. odpowiednika art. 417 poprzedniego k.p.c. W literaturze przedmiotu wskazywano, że brak przeniesienia art. 417 dawnego k.p.c. na grunt obowiązujących przepisów uzasadniony był dążeniem ustawodawcy do zagwarantowania pełnej ochrony interesów osób ubezwłasnowolnionych częściowo, poprzez zapewnienie im pomocy kuratora w toczącym się postępowaniu[17].  

Wskazany przepis nie został recypowany do nowej regulacji z uwagi na stanowisko zajęte przez Zespół prawa procesowego Komisji Kodyfikacyjnej (zaaprobowane później przez Sejm), że o zdolności procesowej osób ubezwłasnowolnionych częściowo powinny rozstrzygać zasady ogólne[18]. W związku z powyższym o zdolności procesowej tych osób decyduje przepis art. 65 § 1 k.p.c., uzależniający zdolność procesową od posiadania zdolności do czynności prawnych oraz przepis art. 64 § 2 k.p.c., zgodnie z którym osoba fizyczna ograniczona w zdolności do czynności prawnych ma zdolność procesową w sprawach wynikających z czynności prawnych, których może dokonywać samodzielnie. Zawartą uprzednio zdolność zobowiązywania się przez umowę zastąpiono więc w nowym stanie prawnym kryterium samodzielności w dokonywaniu czynności prawnych.

Wprowadzone zmiany w zakresie określenia, komu przysługuje zdolność procesowa, przez niektórych jeszcze na etapie projektowania nowego k.p.c. zostały ocenione jako uzasadnione[19]. W doktrynie pojawiły się jednak głosy, że proponowane w projekcie wprowadzenie wyznacznika zdolności procesowej osób ubezwłasnowolnionych częściowo w postaci samodzielności dokonywania spraw jest złym kryterium. Zdaniem autorów przywołanego stanowiska ustawodawca powinien wyraźnie rozstrzygnąć, jakim podmiotom przysługuje zdolność procesowa, a projekt k.p.c. nie czynił zadość temu postulatowi. Uznano, że art. 57 § 1 dawnego k.p.c. w sposób jasny określał zakres zdolności procesowej w oparciu o kryterium wyznaczone przez zdolność osób zobowiązywania się przez umowę, zaś nowy k.p.c. nie określa wyraźnie, kto tej zdolności nie ma[20]. Stąd też pojawiły się propozycje, aby ustawodawca przeredagował art. 57 § 2 projektowanego k.p.c. (obecny art. 65 § 2 k.p.c.) w sposób określający wyraźną regułę wyznaczania spraw, w których częściowo ubezwłasnowolniony ma zdolność procesową, bądź poprzez stworzenie zamkniętego katalogu takich spraw[21]. Warto również przywołać inne wysunięte w czasie prac prowadzonych nad aktualnym k.p.c. postulaty w zakresie regulowania zdolności procesowej. Pojawiło się odosobnione stanowisko wyrażające propozycję, aby przez termin „zdolność procesowa” definiować zdolność do posiadania uprawnień i obowiązków procesowych, czyli zdolność do posiadania przymiotu uczestnika (strony). Sugerowano, że zdolność do dokonywania czynności w toczącym się postępowaniu powinna być nazywana „zdolnością do czynności procesowych”[22].

Problem braku określenia zasad przyznawania zdolności procesowej aktualizuje się, w związku z brakiem przeniesienia art. 417 dawnego k.p.c. do nowej procedury cywilnej, w kontekście zdolności procesowej małżonka częściowo ubezwłasnowolnionego w procesie o rozwód. Jak już wskazywano, w takiej sytuacji należy stosować przepis art. 64 § 2 k.p.c., według którego osoba fizyczna ograniczona w zdolności do czynności prawnych ma zdolność procesową w sprawach wynikających z tych czynności, których może dokonywać samodzielnie. Zgodnie z przepisami prawa materialnego, czynnościami takimi są te, na mocy których ubezwłasnowolniony częściowo nie zaciągnął zobowiązania ani nie rozporządził swoim prawem, czynności rozporządzające zarobkiem, zawieranie umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego oraz czynności dokonywane wobec określonych przedmiotów majątkowych oddanych do swobodnego użytku[23]. W literaturze zaznacza się, że czynności prawne niestanowiące rozporządzenia ani zobowiązania co do zasady mogą być dokonywane przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych bez zgody przedstawiciela ustawowego[24]. W tym miejscu należy wskazać, że k.p.c. nie posługuje się pojęciem pełnej czy ograniczonej zdolności procesowej. Tak więc osoba fizyczna ograniczona w zdolności do czynności prawnych, w tym również małżonek ubezwłasnowolniony częściowo, ma pełną zdolność procesową w sprawach wynikających z tych czynności, których może dokonywać samodzielnie[25]. Oznacza to, że w tych sprawach osoba ubezwłasnowolniona częściowo może dokonywać samodzielnie wszelkich czynności procesowych[26]. Ograniczenie w zdolności procesowej osoby częściowo ubezwłasnowolnionej polega więc na ograniczeniu rodzaju spraw, w których ta może działać samodzielnie, i nie przejawia się ono w ograniczeniu dokonywania określonych czynności w sprawie[27]. W doktrynie przyjmuje się, że ograniczenie zdolności procesowej osoby częściowo ubezwłasnowolnionej poprzez wyznaczenie zakresu spraw, w których może podejmować samodzielnie czynności procesowe, jest w swojej istocie pełną zdolnością procesową[28]. W sprawach, w których osoba ubezwłasnowolniona częściowo nie może dokonywać czynności samodzielnie, nie ma również zdolności procesowej[29] i w tym zakresie osoba ta powinna być reprezentowana przez kuratora[30].

            W przypadku małżonka częściowo ubezwłasnowolnionego pojawia się więc pytanie, czy udział w postępowaniu o rozwód mieści się ramach czynności, które może podejmować samodzielnie, czy wymagane jest w takim procesie działanie kuratora w imieniu tej osoby[31]. Powyższą kwestię można próbować analizować w kontekście zdolności do zawarcia małżeństwa – jeżeli uznamy, że zawarcie małżeństwa mieści się w kategorii spraw, w których osoba częściowo ubezwłasnowolniona może działać samodzielnie w myśl art. 65 § 2 k.p.c., wówczas należałoby w konsekwencji przyjąć, że jest ona również uprawniona do samodzielnego działania w procesie o rozwód. W zakresie oceny zdolności do zawarcia związku małżeńskiego przez osobę ubezwłasnowolnioną częściowo w doktrynie występuje rozbieżność. Istnieją poglądy, że ubezwłasnowolnienie częściowe nie odbiera zdolności do zawarcia małżeństwa[32]. Zwolennicy tego stanowiska podnoszą, że brak jest wyraźnego zakazu zawarcia związku małżeńskiego przez osobę ubezwłasnowolnioną częściowo[33]. Zgodnie z inną przyjmowaną w nauce opinią[34], możliwość wstąpienia osoby ubezwłasnowolnionej częściowo w związek małżeński należy oceniać, mając na uwadze art. 12 k.r.o.[35] W podobnym tonie wypowiedział się również Sąd Najwyższy, wskazując, że z dyspozycji art. 12 k.r.o. wynika (a contrario), że ubezwłasnowolnienie częściowe nie jest żadnym kryterium ustawowym do oceny zdolności do zawarcia małżeństwa, lecz jest nim choroba psychiczna, względnie niedorozwój umysłowy[36]. Wśród przedstawicieli nauki aprobowane jest również stanowisko, że osoby ubezwłasnowolnione częściowo są zupełnie pozbawione zdolności do zawarcia małżeństwa[37]. Mając na uwadze przytoczone zróżnicowane poglądy odnoszące się do omawianej kwestii, jak również brzmienie art. 12 k.r.o., uznać należy, że nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy zawarcie małżeństwa mieści się w ramach czynności samodzielnych ubezwłasnowolnionego częściowo, czy też poza te czynności wykracza. Nadto zgodnie ze sformułowanym w nauce prawa stwierdzeniem nie do przyjęcia jest pogląd, że w kontekście art. 65 § 2 k.p.c. można uznać postępowanie o rozwód jako postępowanie w sprawie wynikłej z czynności prawnej, jaką jest zawarcie związku małżeńskiego[38]. Podjęta próba oceny, czy udział w procesie o rozwód kwalifikuje się do czynności podejmowanych przez ubezwłasnowolnionego częściowo samodzielnie, okazała się więc nieskuteczna.

Zdolność procesowa małżonka ubezwłasnowolnionego częściowo w procesie o rozwód może być również analizowana w kontekście definiowania tej zdolności. W komentarzach wydanych na podstawie obowiązującego k.p.c. zdolność procesową określa się jako zdolność do podejmowania czynności procesowych w postępowaniu cywilnym we własnym imieniu, osobiście lub przez pełnomocnika[39]. Wskazuje się również, że oznacza ona zdolność do samodzielnego dokonywania czynności procesowych[40] oraz że stanowi ona przymiot pozwalający stronie na dokonywanie skutecznych czynności procesowych i pozwalający innym podmiotom postępowania cywilnego na dokonywanie takich czynności wobec strony[41]. Według definicji zawartej w encyklopedii prawa zdolność procesowa oznacza zdolność do samodzielnego i skutecznego dokonywania czynności procesowych w postępowaniu sądowym[42]. Jak z powyższego wynika, koniecznym atrybutem zdolności procesowej jest więc samodzielność działania. Przyjęcie, że małżonek częściowo ubezwłasnowolniony musi korzystać w procesie o rozwód z pomocy kuratora, skutkować powinno jednocześnie brakiem przyznania temu małżonkowi zdolności procesowej.

Zgodnie z art. 16 § 2 k.c., dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę. W doktrynie wskazuje się zasadę, zgodnie z którą osoba o ograniczonej zdolności do czynności prawnych może podejmować czynności procesowe jedynie przez swojego przedstawiciela ustawowego[43], czyli przez kuratora. Również Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej jest uprawniony do działania za nią w procesie, choćby postanowienie sądu opiekuńczego nie zawierało takiego upoważnienia[44]. Zaakceptowanie przedstawionego powyżej stanowiska oznaczałoby, że małżonek ubezwłasnowolniony częściowo nie działałby w procesie ani osobiście, ani przez pełnomocnika. W kontekście definiowania zdolności procesowej należałoby więc uznać, że nie posiada on zdolności do samodzielnego działania, tym samym pozbawiony jest zdolności procesowej. W literaturze przedmiotu wskazuje się jednak, że przedstawiciel ustawowy nie może, nawet za zezwoleniem sądu opiekuńczego dokonywać czynności, które z mocy szczególnego przepisu lub ze względu na właściwość samej czynności prawnej zostały wyłączone z instytucjonalnego zakresu przedstawicielstwa[45]. Na gruncie poprzedniego stanu prawnego wskazywano, że art. 417 dawnego k.p.c. dotyczył spraw osobistych, zaś cel i charakter postępowań w sprawach małżeńskich sprzeciwiałyby się prowadzeniu tych spraw przez przedstawiciela ustawowego. Mając na uwadze powyższe zróżnicowane stanowiska odnoszące się do kompetencji kuratora osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, należy stwierdzić, że nie jest możliwe jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy osoba ta korzysta z przymiotu samodzielności jako koniecznej przesłanki zdolności procesowej. Warto zaznaczyć, że przed 1 stycznia 1965 r., w związku z istnieniem regulacji art. 417 dotychczasowego k.p.c., nie istniał problem kolizji pomiędzy prawem reprezentowania przedstawiciela ustawowego a zdolnością procesową osoby ograniczonej w zdolności do czynności prawnych[46].

Wydaje się, że kwestię posiadania zdolności procesowej przez małżonka ubezwłasnowolnionego częściowo w obowiązującym stanie prawnym ostatecznie rozstrzygnął Sąd Najwyższy, uznając, że może on posiadać zdolność procesową w sprawie o rozwód[47]. Orzeczenie to, wydane we wczesnym okresie obowiązywania nowego k.p.c., nadal przywoływane jest jako aktualne w najnowszych komentarzach[48]. W literaturze przyjmowany jest jednak pogląd, że trafność stanowiska Sądu Najwyższego, nawiązującego do regulacji obowiązującej przed wejściem w życie k.p.c., budzi na gruncie aktualnego stanu prawnego uzasadnione wątpliwości[49]. Opinia ta wydaje się być uzasadniona, zwłaszcza mając na uwadze późniejsze wywody Sądu Najwyższego, zgodnie z którymi brak w obowiązującym k.p.c. odpowiednika przepisu art. 417 dawnego k.p.c. nakłada na sąd powinność zawiadomienia prokuratora o zauważonym stanie strony, polegającym na trwałym wyłączeniu świadomego i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli, zagrażającym jej interesom. Zdaniem sądu wystąpienie prokuratora z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie skutkować winno zawieszeniem postępowania w procesie[50]. Powyższe stanowisko pośrednio wskazuje na brak przyznania zdolności procesowej małżonkowi ubezwłasnowolnionemu częściowo w procesie o rozwód, skoro samo złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie skutkować ma zawieszeniem postępowania[51]. Z przytoczonego powyżej stanowiska Sądu Najwyższego można nawet wnioskować, że sam stan strony jeszcze nieubezwłasnowolnionej pozbawia ją zdolności procesowej. Zasadne wydaje się więc przytoczenie wysuniętego niegdyś przez przedstawicieli doktryny poglądu, zgodnie z którym utrata zdolności procesowej następuje nie tylko wskutek ubezwłasnowolnienia, ale także przez popadnięcie strony w stan wyłączający świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli[52]. Zagadnienie to było również przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, który uznał, że w takim stanie osoba fizyczna pozbawiona jest naturalnej zdolności do czynności prawnych i do działania w procesie[53]. Obecnie przyjmuje się jednak, że prawo cywilne nie zna tzw. naturalnej niezdolności do czynności prawnych, tym samym k.p.c. nie reguluje naturalnej niezdolności funkcji[54]. Nadto w literaturze przedmiotu wskazuje się, że zdolność procesowa i zdolność do powzięcia i przejawienia woli stanowią osobne zagadnienia, a ta ostatnia nie mieści się w zdolności procesowej. Według zwolenników tego poglądu, braku zdolności procesowej nie domniemywa się[55], zaś faktyczna niezdolność strony do kierowania swoimi działaniami w procesie nie odbiera jej zdolności procesowej, gdyż ta gaśnie dopiero przez ubezwłasnowolnienie[56]. Powyższe twierdzenia znalazły odzwierciedlenie w późniejszych wyrokach Sądu Najwyższego, w myśl których zdolność procesowa jest niezależna od stanu psychicznego i stanu świadomości strony i nie ma na nią wpływu nawet fakt leczenia w poradni zdrowia psychicznego ani choroba psychiczna zauważalna na podstawie pism procesowych, jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona[57].

Podsumowując dokonane porównanie przepisów odnoszących się do zdolności procesowej w poprzednim oraz obecnym stanie prawnym, na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. nie istniała potrzeba ustalenia, czy małżonek ubezwłasnowolniony częściowo posiada zdolność procesową w postępowaniu rozwodowym. Zdolność ta wynikała bowiem bezpośrednio z mocy prawa. Brak umieszczenia w obowiązującym k.p.c. odpowiednika art. 417 dawnego k.p.c. skutkuje koniecznością podjęcia rozważań nad zagadnieniem zdolności procesowej takiego małżonka. Analiza tego problemu, z uwagi na istniejącą w doktrynie oraz orzecznictwie rozbieżność w zakresie zdolności działania w procesie osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, jest skomplikowana. Oceny, czy osobie tej należy przyznać zdolność procesową w sprawie o rozwód, nie ułatwia aktualne brzmienie art. 65 § 2 k.p.c., wprowadzającego kryterium samodzielności dokonywania czynności prawnych. Mając na uwadze powstałe po uchyleniu przepisów dawnego k.p.c. wątpliwości, trudności oraz dylematy w ocenie zdolności małżonka częściowo ubezwłasnowolnionego w procesie o rozwód, zgodzić należy się ze stanowiskiem, że dotychczasowy stan prawny był lepszy[58]. Jednocześnie uznać należy, że na gruncie obowiązującego k.p.c. zagadnienie posiadania zdolności procesowej przez małżonka częściowo ubezwłasnowolnionego w procesie o rozwód nie zostało wyraźnie i jednoznacznie rozstrzygnięte. Wobec powyższego wypada skonstatować, że istnieje potrzeba dalszych, pogłębionych rozważań przedstawionego zagadnienia. Brak bowiem jego wyraźnego rozstrzygnięcia może powodować poważne konsekwencje dla toczącego się postępowania cywilnego[59].

 

 

Summary

Procedural ability of the spouse incapacitated partly in the process for the divorce on the grounds of the Code of Civil Procedure of 29 November 1930 and the act of 17 November 1964 Code of Civil Procedure

 

The aim of the article is to point out the differences between the rules procedural situation partially incapacitated spouse in the process of divorce on the grounds of the Code of Civil Procedure of 29 November 1930 and regulations governing civil procedure currently in force. Before passing specific dissertations in the spouse shown the procedural ability, the author is pointing at the different manner of general regulating the procedural ability in the previous and current legal status. Such an analysis is necessary, given the otherwise regulate this issue in terms of criteria of granting this ability. For the article however essential meaning has a provision art. 417 of previous regulation. Because to point belongs, that on the power previously of applicable regulations was not necessary to analyze was not necessary to analyze procedural ability incapacitated spouse in part through the prism of the general regulations governing this ability. At that time the existing provision of art. 417 of the Code of Civil Procedure explicitly admitted legally incapacitated person's spouse partly procedural ability in matrimonial matters. Effective from 1 January 1965 new legal situation has made changes to the existing general regulation of procedural ability, primarily through the introduction of a legal definition of this term. Simultaneously adopting the current legislation the legislator resigned from existing regulation to confer procedural ability partially legally incapacitated spouse – the current Code of Civil Procedure does not contain the equivalent of the former art. 417. In the process the procedural ability of such a person should at present be assessed according to the meaning of recipes governing the procedural ability of natural persons limited in the capacity to act in law, that is with regard to activities that the person may be carried out autonomously. As the analysis of the positions of representatives of legal science, the admissibility of independent action in the process of divorce partially incapacitated spouse, has not been clearly resolved. Similarly problematic issue is to grant the authority to act in the process for partially incapacitated spouse curator. Discussed matter constituted the subject of statements of the Supreme Court, of which position changed over a distance area of time. Analysis of the presented subject, due to divergences existing in doctrine and the judicial decision, is complicated. Accordingly, it must be held that there is a need for further in-depth discussion topics undertaken.

 

Pojęcia kluczowe: zdolność procesowa, małżonek częściowo ubezwłasnowolniony, kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, zmiana przepisów, osoba fizyczna ograniczona w zdolności do czynności prawnych

 

Key words: procedural ability, spouse partially incapacitated, the curator of a person partially incapacitated, legislative change, a person of limited legal capacity

 

 

 

 

 [PRZYPISY:]

 

 

[1] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 2014, poz. 101 ze zm. (zwana aktualnym k.p.c.).

[2] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 1964 r. Nr 43, poz. 297 ze zm.

[3] W dniu 1 grudnia 1932 r. Minister Sprawiedliwości wydał obwieszczenie w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), powstałego w wyniku włączenia Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. – Prawo o sądowym postępowaniu egzekucyjnym (Dz.U. R.P. 1932, Nr 93, poz. 803) do Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 1930 r. Nr 83, poz. 651).

[4] J. Jodłowski, W. Siedlecki, Postępowanie cywilne. Część ogólna, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1958, s. 268.

[5] Ibidem.

[6] M. Sawczuk, Zdolność procesowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze 1963, s. 33.

[7] Por. S. Gołąb, Strona procesowa, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1939, Nr 32, s. 5.

[8] A. Akerberg, J. Szreter, Kodeks postępowania cywilnego. Przepisy związkowe – materjały Komisji Kodyfikacyjnej Rzplitej Polski. Szczegółowy skorowidz rzeczowy. Tabela terminów-wykaz ustaw, Warszawa 1931, s. 107; S. Gołąb, Z. Wusatowski, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Kraków 1933, s. 114.

[9] J. Jodłowski, W. Siedlecki, Postępowanie, s. 270.

[10] Ustawa z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego, Dz.U. z 1930 r. Nr 34, poz. 311.  

[11] Przytoczone w tekście przepisy pochodzą z ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. z 1930 r. Nr 34, poz. 311); z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy wprowadzające przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. z 1950 r. Nr 34, poz. 312), utraciły moc dotychczasowe przepisy dekretu z dnia 12 listopada 1946 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. R.P. Nr 67, poz. 369 ze zm.) oraz przepisy dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. Prawo osobowe (Dz.U. R.P. Nr 40, poz. 223); dekret Prawo osobowe przyznawał, zgodnie z brzmieniem art. 9 § 1 i art.10 § 1, osobom ograniczonym w zdolności do działań prawnych (a więc zgodnie z art. 6 § 3 również osobom ubezwłasnowolnionym częściowo) prawo do samodzielnego rozporządzania zarobkiem i majątkiem danym za zgodą przedstawiciela ustawowego do swobodnego użytku oraz prawo do samodzielnego zobowiązywania się do pracy za wynagrodzeniem i podejmowania czynności prawnych wynikających z tej umowy.

[12] Art. 51, 52 i 55 § 1 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego, Dz.U. z 1930 r. Nr 34, poz. 311.

[13] W. Radomski, Zdolność procesowa osoby częściowo ubezwłasnowolnionej w procesie o rozwód, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu 1969, z. 37, s. 199; zdaniem wskazanego autora norma art. 417 k.p.c. stanowiła wyjątek od zasady zawartej w art. 57 k.p.c. i jej treści nie dało się bezpośrednio wydedukować z tej zasady.

[14] M. Sawczuk, Zdolność, s. 56.

[15] Art. 417 k.p.c. miał brzmienie „Małżonek ubezwłasnowolniony częściowo ma zdolność procesową”. W związku z umiejscowieniem go w Rozdziale I o tytule „Postępowanie w sprawach małżeńskich”, przepis znajdował zastosowanie również w sprawach o ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa oraz o unieważnienie małżeństwa.

[16] Zgodnie z art. XXII ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 1964 r. Nr 43, poz. 297 ze zm., uchylającej dotychczasowy Kodeks postępowania cywilnego, weszła ona w życie z dniem 1 stycznia 1965 r.

[17] S. Gross, Postępowanie odrębne w sprawach rodzinnych, [w:] Materiały Szkoleniowe Centralnego Zaocznego Studium Prawa Cywilnego, Rodzinnego i Opiekuńczego, t. 58, 1966, s. 14; W. Radomski w publikacji Zdolność procesowa osoby częściowo ubezwłasnowolnionej w procesie o rozwód, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu” 1969, z. 37, s. 210 wskazuje, że argumentacja S. Grossa nasuwa zastrzeżenia, albowiem ustawodawca obecnie ochronę tę gwarantuje poprzez wprowadzenie zasad procesowych, głównie przez naczelną zasadę prawdy obiektywnej.

[18] M. Lisiewski, Nowy kodeks postępowania cywilnego, wkładka do „Palestry” 1965, Nr 5, s. 51; W. Radomski, Zdolność, s. 197.

[19] Z. Resich, Drugie czytanie projektu k.p.c. i jego polityczne aspekty, „Nowe Prawo” 1961, Nr 8–9, s. 846; wskazany autor, przyjmując zmiany za uzasadnione, odnosi się jedynie do sytuacji małoletniego, nie omawia zaś kwestii osób ubezwłasnowolnionych częściowo.

[20] S. Włodyka, Zdolność sądowa i procesowa w nowym ustawodawstwie cywilnym, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 1966, Nr 5, s. 149.

[21] M. Sawczuk, Zdolność, s. 8–55; M. Sawczuk, Zdolność procesowa w projekcie K.P.C., „Nowe Prawo” 1962, Nr 2, s. 232–233.

[22] E. Iserzon, Uwagi do projektu kodeksu postępowania cywilnego PRL, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 1956, Nr 4, s. 128; wg wskazanego autora termin „zdolność procesowa” nasuwa myśli o zdolności do uczestniczenia w procesie, a nie o zdolności do czynności procesowych; w przytoczonym artykule wskazano również, że termin „zdolność sądowa” jest terminem właściwym do oznaczenia zdolności sądu.

[23] Art. 17, 20, 21 i 22 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz.U. 2014, poz. 121 ze zm. (zwanej k.c.).

[24] P. Nazaruk, Komentarz do art. 17 Kodeksu cywilnego, (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. J. Ciszewski, wyd. 2, Warszawa: LexisNexis Polska 2014, s. 52; M. Pazdan, Komentarz do art. 17 Kodeksu cywilnego, (w:) Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1–44910, red. K. Pietrzykowski, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo C. H. Beck 2013, s. 83; por. A. Piasecki, Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część ogólna, LEX nr 77317; T. Sokołowski, Komentarz do art. 17 Kodeksu cywilnego, (w:) Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, red. A. Kidyba, WKP 2012, LEX nr 128037.

[25] W. Zieliński, Komentarz do art. 65 Kodeksu postępowania cywilnego, (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. A. Zieliński, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck 2014, s. 153; M. Serwach, Komentarz do art. 17 Kodeksu cywilnego, (w:) Kodeks cywilny. Część ogólna, red. M. Pyziak-Szafnicka, P. Księżak, wyd. 2, Warszawa: Wolters Kluwer Polska 2014, s. 227.

[26] J. Bodio, Zdolność do czynności prawnych a zdolność procesowa – na wybranych przykładach w sprawach z zakresu prawa osobowego i rodzinnego, „Studia Prawnicze” 2011, Nr 2, s. 143.

[27] R. Flejszar, Komentarz do art. 65 Kodeksu postępowania cywilnego, (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz. Art. 1–729, red. A. Góra-Błaszczykowska, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck 2013, s. 266.

[28] Ibidem; M. Sawczuk, Zdolność, s. 53.

[29] J. Bodio, Zdolność, s. 143.

[30] M. Rozwadowska-Herrmann, Kodeks cywilny. Edycja trzecia, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck 2011, s. 25.

[31] Zgodnie z art. 16 § 2 k.c. dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę; zgodnie z art. 66 k.p.c. osoba fizyczna niemająca zdolności procesowej może podejmować czynności procesowe tylko przez swego przedstawiciela ustawowego.

[32] F. Zoll, Prawo cywilne w zarysie. Tom IV, Kraków: Księgarnia Powszechna 1946, s. 14; A. Wolter, Zdolność osób fizycznych do działań prawnych, „Przegląd Notarialny” 1947, Nr 7–8, s. 29, 33, 34.

[33] W przeciwieństwie do osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, która zgodnie z art. 11 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 2015, poz. 583 (zwanego k.r.o.) nie może zawrzeć małżeństwa.

[34] A. Romaniuk, Prawo małżeńskie a osoby niepełnosprawne, „Szkoła Specjalna” 2011, Nr 3, s. 227.

[35] Zgodnie z art. 12 § 1 k.r.o. nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Jeżeli jednak stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa.

[36] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1967 r., I CR 559/66, LEX nr 6135.

[37] J. Gwiazdomorski, Zawarcie małżeństwa, „Państwo i Prawo” 1949, z. 4, s. 53; autor we wskazanej publikacji zawarł wnioski de lege ferenda, celem których było zamieszczenie w obowiązującym staniem prawnym przepisu zabraniającego zawarcia małżeństwa przez osobę nieposiadającą pełnej zdolności do działań prawnych.

[38] W. Radomski, Zdolność, s. 204.

[39] G. Misiurek, Komentarz do art. 65 Kodeksu postępowania cywilnego, (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Art. 1–366, red. H. Dolecki, T. Wiśniewski, wyd. 2, Warszawa: Wolters Kluwer Polska 2013, s. 255.

[40] M. Manowska, Komentarz do art. 65 Kodeksu postępowania cywilnego, (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. M. Manowska, wyd. 2, Warszawa: LexisNexis Polska 2013, s. 145.

[41] R. Flejszar, Komentarz, s. 264.

[42] E. Marszałkowska-Krześ, Zdolność procesowa, (w:) Encyklopedia prawa, red. U. Kalina-Prasznic, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck 2007, s. 1052.

[43] M. Serwach, Komentarz, s. 230.

[44] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r., III CSK 54/10, (w:) Kodeks cywilny, red. M. Michalska, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck 2014, s. 15.

[45] M. Serwach, Komentarz, s. 228.

[46] M. Sawczuk, Zdolność, s. 58–60.

[47] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1966 r., I CR 269/66, LEX nr 6037.

[48] G. Misiurek, Komentarz, s. 257.

[49] R. Flejszar, Komentarz, s. 267.

[50] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1969 r., III CRN 403/68, LEX nr 6425; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 1971 r., III CRN 187/71, LEX nr 6961; orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1960 r., I CO 25/60, „Orzecznictwo Sądu Najwyższego” 1961, Nr 2, poz. 32.

[51] Zgodnie z art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. sąd zawiesza postępowanie z urzędu w razie utraty przez stronę zdolności procesowej.

[52] J. Krajewski, K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego. Tekst–orzecznictwo–piśmiennictwo, Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze 1968, s. 74 i 75.

[53] Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1955 r., 4 CZ 185/55, „Państwo i Prawo” 1957, Nr 3, poz. 649; M. Piekarski, Wpływ zakłócenia zdolności psychicznych strony na tok procesu, „Państwo i Prawo” 1967, z. 7, s. 92; zdaniem autora wskazanego artykułu koncepcja naturalnej zdolności czy raczej niezdolności procesowej budziła zastrzeżenia, na co wskazuje brak publikacji innych opartych na tym założeniu orzeczeń Sądu Najwyższego (z 10 lipca 1954 r., 2 C 142/54; z 30 marca 1958 r., 3 CR 77/85; z 10 stycznia 1959 r., 4 CZ 241/58; z 20 sierpnia 1959 r., 1 CZ 87/59).  

[54] P. Telenga, Komentarz aktualizowany do art. 65 Kodeksu postępowania cywilnego, (w:) Komentarz aktualizowany do ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, red. A. Jakubecki, LEX/el. 2015, Nr 457339.

[55] M. Sawczuk, Zdolność, s. 68; M. Sawczuk, Zdolność procesowa a stan psychiczny strony, „Nowe Prawo” 1959, Nr 10, s. 1211–1213.

[56] M. Piekarski, Wpływ, s. 92.

[57] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 września 1999 r., II CKN 485/98, LEX nr 1216180; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., II UKN 131/99, LEX nr 45297; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 stycznia 2013 r., I ACa 490/12, LEX nr 1293052.

[58] W. Radomski, Zdolność, s. 210.

[59] Brak zdolności procesowej może skutkować odrzuceniem pozwu (art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.), uchyleniem wyroku zaocznego (art. 3431 k.p.c.), nieważnością postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.) oraz wznowieniem postępowania (art. 401 pkt 2 k.p.c.).



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA