Środki kompensacyjne w ustawie o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego - tzw. ustawie lutowej w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych.

Karol Pachnik, adwokat, dr (Warszawa)
e.Palestra, 2016, poz. 18/A
A+ A-
 

e.Palestra, 2016, poz. 18/A

[data publikacji: 9.12.2016]

 

 

Karol Pachnik

 

Środki kompensacyjne w ustawie o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego – tzw. ustawie lutowej w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych.

 

 

Trwa wspólna akcja Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz Naczelnej Rady Adwokackiej pod nazwą „Masz prawo” w ramach, której adwokaci udzielają bezpłatnych porad prawnych poszkodowanym przez władze peerelowskie oraz świadczą zastępstwo prawne w sprawach dotyczących uzyskania środków kompensacyjnych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst pierwotny: Dz. U. 1991 r. Nr 34 poz. 149) – tzw. ustawy lutowej.

Ważka problematyka jaka została ujęta w ramy wymienionego aktu prawnego nie jest częstym przedmiotem rozważań przedstawicieli doktryny prawa, natomiast blisko ćwierćwiecze obowiązywania ustawy przyniosło wiele doniosłych judykatów sądów powszechnych i Sądu Najwyższego.

Biorąc pod uwagę istotność poruszanej problematyki dla praktyków prawa zasadnym jest poczynienie rozważań nad wymienioną ustawą.

Ten akt normatywny precyzuje zasady odpowiedzialności odszkodowawczej dotyczącej szkód majątkowych i niemajątkowych opartych o określone – opisane w ustawie zdarzenia faktyczne, które zostaną omówione w dalszej części rozważań.

W systematyce prawa ze względu na charakter przyjętych rozwiązań ustawę lutową można umieścić obok wprowadzonych do ustawodawstwa: ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw[1] oraz Rozdziału 58 Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie Kodeksu postępowania karnego[2].

Sama ustawa nie jest nadmiernie rozbudowana jak na akt prawny o tak doniosłym znaczeniu – zawiera tylko 15 artykułów. Już w artykule pierwszym zapisano cel przewodni ustawy: Uznaje się za nieważne orzeczenia wydane przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe w okresie od rozpoczęcia ich działalności na ziemiach polskich, począwszy od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r., jeżeli czyn zarzucony lub przypisany był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenie wydano z powodu takiej działalności, jak również orzeczenia wydane za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom.

Stwierdzenie nieważności orzeczenia – co do zasady - jest formalnoprawnym[3] warunkiem sine qua non[4] domagania się zasądzenia środków kompensacyjnych zawierających się w zakresie pojęciowym odpowiedzialności odszkodowawczej.

Cztery wprowadzone w ustawie wyjątki dotyczą:

  • osób wobec, których wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego;
  • osób mieszkającym obecnie bądź w chwili śmierci w Polsce, represjonowanym przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe, działające na obecnym terytorium Polski w okresie od dnia 1 lipca 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r. oraz na terytorium Polski w granicach ustalonych w Traktacie Ryskim, w okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r., za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego lub z powodu takiej działalności, przy czym w omawianych przepisach nie zawarto kryterium miejsca działalności niepodległościowej, jako warunku przyznania prawa do odszkodowania i zadośćuczynienia osobom represjonowanym przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości oraz organy pozasądowe[5];
  • osób, co do których zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia, jeżeli oskarżonego uniewinniono lub postępowanie umorzono z powodów, o których mowa w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego, i nie zostało prawomocnie zasądzone odszkodowanie i zadośćuczynienie, a osoby te były zatrzymane lub tymczasowo aresztowane;
  • osób pozbawionych życia albo wolności przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe bez przeprowadzenia zakończonego orzeczeniem postępowania.

Wprowadzono trzy, możliwe do dochodzenia środki kompensacyjne:

- odszkodowanie za poniesioną szkodę;

- zadośćuczynienie za doznaną krzywdę;

- pokrycie w całości lub w części kosztów symbolicznego upamiętnienia osoby niesłusznie represjonowanej, jeżeli jej śmierć była skutkiem wykonania orzeczenia uznanego za nieważne.

Żądanie odszkodowania lub zadośćuczynienia należy zgłosić odpowiednio w sądzie okręgowym lub wojskowym sądzie okręgowym, który wydał postanowienie o stwierdzeniu nieważności orzeczenia, w terminie roku od daty jego uprawomocnienia się, o ile sąd pouczył osoby uprawnione o przysługujących im uprawnieniach do żądania odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Wtedy, gdy zgłoszenie żądania odszkodowania i zadośćuczynienia po upływie wymienionego wywołane jest niespełnieniem obowiązku przewidzianego pouczenia strony przez sąd, to podniesienie zarzutu przedawnienia byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a więc nieskuteczne[6]. Termin ten ma charakter materialnoprawny[7] - jest cywilnoprawnym terminem przedawnienia[8], o którym mowa w art. 117 § 1 k.c.[9] i nie podlega przywróceniu[10]. Zgłoszenie żądania odszkodowania i zadośćuczynienia po upływie terminu przewidzianego w tym przepisie prowadzi do oddalenia tego żądania tylko w razie podniesienia zarzutu przedawnienia[11], chyba że podniesienie takiego zarzutu uznać należy za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego[12]. Podmiotem uprawnionym do podniesienia zarzutu przedawnienia jest prokurator[13]. W orzecznictwie pojawił się także pogląd, że roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie nie przedawniają się[14], jednak nie uwzględnia się w nim literalnej treści art. 8 ust. 2 ustawy lutowej.

Złożenie wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie podpisanego tylko przez jedną z osób uprawnionych, powoduje przerwanie biegu rocznego terminu prekluzyjnego, także dla dochodzenia roszczeń przez osoby, które wniosku nie podpisały, jeżeli żądanie odszkodowawcze również w ich imieniu zostało postawione i pod warunkiem, że brak ten zostanie uzupełniony w trybie art. 120 kpk[15].

Ustawodawca w treści ustawy lutowej zawarł odwołanie do Kodeksu postępowania karnego (w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają odpowiednie zastosowanie przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, z wyjątkiem art. 555 – art. 8 ust. 3 ustawy lutowej). Nie ma takiego dozwolenia odnoszącego się do stosowania przepisów prawa cywilnego dotyczących kwestii rozumienia pojęć odszkodowania i zadośćuczynienia. Niemniej zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie, o których mowa w art. 8 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, mają charakter cywilnoprawny[16] i w ich wykładni należy się posługiwać regułami ustalonymi w prawie cywilnym[17]. Dlatego też w judykaturze wyjaśniano, że roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie z ustawy lutowej (zwanej też rehabilitacyjną) mają względem siebie odmienny charakter, choć opierają się na zbliżonej podstawie faktycznej i prawnej. Odszkodowanie ma wyrównać poniesione szkody majątkowe, a zadośćuczynienie - krzywdy moralne i cierpienia fizyczne. Dla zasądzenia odszkodowania należy więc ustalić konkretne szkody i ich wysokość. Zadośćuczynienie oznacza się zaś odpowiednio do rozmiaru krzywd i cierpień, a więc ich rodzaju, stopnia dolegliwości, czasu ich trwania itd[18].  Pojawił się i taki pogląd jak ocena, że zadośćuczynienie za doznaną krzywdę jest w swej istocie odszkodowaniem za szkodę niematerialną[19].

Szkoda wyrażająca się uszczerbkiem w dobrach i interesach mających wartość majątkową[20] stanowi różnicę między stanem majątkowym, jaki by istniał, gdyby wobec poszkodowanego nie wykonywano orzeczenia i nie został pozbawiony wolności (stan hipotetyczny), a stanem rzeczywistym w chwili odzyskania wolności. Różnica z porównania obu stanów zależy od tego, czy i jakie poszkodowany miałby dochody, gdyby pozostawał na wolności, zaś wysokość szkody z tytułu utraconych dochodów wyznacza tylko ta ich część, która mogła być przeznaczona przez represjonowanego na powiększenie swego majątku, po pokryciu przez niego bieżących potrzeb[21] tj. pomniejszona o kwotę, którą wnioskodawca w tym czasie byłby zmuszony przeznaczyć na swoje utrzymanie[22]. Ustalanie wartości odszkodowania może odnosić się dla ustalenia wartości do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia[23], a także winno brać pod uwagę hipotetyczne możliwości zarobkowe poszkodowanego[24].

Według stanu normatywnego osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wykonania orzeczenia, a więc rozpatrywana sytuacja obejmuje więcej stanów faktycznych niźli opisana w art. 552 k.p.k. i następnych bowiem w jej zakresie leżą okoliczności wynikłe z wykonania orzeczenia także te wynikłe już po odbyciu kary. W konsekwencji jednak na gruncie wspomnianej ustawy brak podstaw do zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za inne niewątpliwe przejawy represji, ale nie związane bezpośrednio z wykonaniem wydanego orzeczenia lub decyzji[25].

Możliwe jest zasądzenie wyłącznie odszkodowania[26], co nie stoi na przeszkodzie późniejszemu zasądzeniu również zadośćuczynienia za doznaną krzywdę[27]. Przy czym na wnioskodawcy spoczywa[28] ciężar dowodu wykazania, że to właśnie fakt jego internowania (pozbawienia wolności) był zdarzeniem szkodzącym w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. oraz,  że pozostawał w związku z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego lub taką, która nie stanowi zaprzeczenia tego rodzaju działalności[29]. Działalnością stanowiącą zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego jest nie tylko działalność na rzecz utrzymania i obrony ówczesnego niedemokratycznego ustroju, ale też kryminalna działalność przestępcza osoby internowanej, jeżeli została ona internowana jedynie z powodu takiej swej przeszłości i nie prowadziła działalności opozycyjnej wobec istniejącego wówczas ustroju politycznego, jako że "trudnienie się" popełnianiem przestępstw pospolitych na szkodę innych obywateli trudno uznać za działania zgodne z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego[30].

Jeżeli ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, możliwe jest zasądzenie odpowiedniej sumy według swego przekonania i oceny opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy, z uwzględnieniem wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego, odpowiednio do treści art. 322 kpc[31].

Odszkodowanie nie jest ograniczone jedynie do strat związanych bezpośrednio z pobytem w ośrodku odosobnienia i obejmuje też dalszy uszczerbek majątkowy powiązany przyczynowo z wykonaniem decyzji o internowaniu, tym niemniej nie ulega też wątpliwości, że należy wykazać istnienie tego (normalnego[32]) związku przyczynowego pomiędzy pozbawieniem wolności, a powstałą szkodą[33].

Obliczając wysokość zadośćuczynienia trzeba mieć na uwadze wskazania judykatury prawidłowe rozumienie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), w szczególności sformułowania mówiącego, że „uprawnienie to”, tj. uprawnienie do otrzymania od Skarbu Państwa odszkodowania oraz zadośćuczynienia, w razie śmierci osoby represjonowanej „przechodzi” na jego małżonka, dzieci (w tym na dziecko osoby represjonowanej, które zostało po śmierci tej osoby przysposobione w drodze adopcji niepełnej na podstawie art. 64 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. - kodeks rodzinny (Dz. U. 1950 r. Nr 34 poz. 308 ze zm.[34]), jeżeli nie nastąpiło przekształcenie tego przysposobienia w pełne.) i rodziców[35] każe przyjąć, że chodzi o przejście tego uprawnienia, które przysługiwało osobie represjonowanej, nie zaś o powstanie samoistnego uprawnienia u jej następcy[36]. Osoba żądająca odszkodowania lub zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 1 lub 2a ustawy lutowej, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jej poczytalności, musi mieć w tym postępowaniu pełnomocnika[37].

Roszczenie jest tożsame z roszczeniem, które przysługiwało zmarłej osobie represjonowanej[38], wobec czego na wysokość kwoty należnej od Skarbu Państwa tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie rzutuje okoliczność, że dochodzi go nie osoba represjonowana, ale inna osoba uprawniona[39]. Nadto w razie śmierci osoby represjonowanej, uprawnionej do żądania odszkodowania za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę i przejścia[40] tego uprawnienia na małżonka, dzieci i rodziców, zasądzeniu na rzecz wnioskodawcy lub wnioskodawców, którzy wystąpili z żądaniem, podlega taka część świadczenia przysługującego represjonowanemu, jaka wynika z podziału całej kwoty świadczenia przez liczbę osób uprawnionych[41].

Według jednego z poglądów zaprezentowanych w orzecznictwie roszczenia przysługujące rodzicom, małżonkowi i dzieciom w przypadku ich śmierci nie przechodzą  (poprzez zastosowanie wykładni rozszerzającej[42]) na jej następców prawnych[43]. Analogiczne zasady stosuje się w sytuacji, dochodzenia roszczeń przez osoby uprawnione w wypadku śmierci osoby represjonowanej na skutek wykonania kary śmierci wymierzonej wyrokiem, który został uznany za nieważny[44]. Istnieje też przeciwstawna linia wskazująca, że roszczenie, które przeszło na następców osoby represjonowanej należy do spadku po tym następcy[45].

Obecnie już obowiązuje zasada pełnej kompensaty szkody niemajątkowej wyrażająca się zmianą normatywną – usunięciem treści art. 8 ust. 1a ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w konsekwencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2011 r. P. 21/09[46]. Praktyczna niemożność precyzyjnego wyliczenia cierpień i krzywd spowodowanych czynami, o których mowa w przepisach ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., nie wyklucza wprawdzie powszechnie przyjętych zasad zakreślających granice subiektywnego odczucia krzywdy przez wnioskodawcę, tym niemniej nie może przerodzić się w dowolność ustalenia kwot zadośćuczynienia, które mają charakter jedynie symboliczny i stoją w jaskrawej sprzeczności do wagi doznanych krzywd i cierpień. Tego rodzaju tendencja jest sprzeczna z założeniami cytowanej ustawy, która przewiduje możliwość dochodzenia roszczeń, a nie ich symbolicznego odpowiednika[47]. Zdaniem Sądu Najwyższego w odniesieniu do miarkowania zadośćuczynienia w świetle obowiązujących przepisów prawa brak jest podstaw do uwzględnienia kryterium realnych możliwości finansowych państwa istniejących w chwili orzekania przy miarkowaniu wysokości zadośćuczynienia[48].

Każda sprawa winna być oceniana indywidualnie[49], jednocześnie nie można tracić z pola widzenia orzecznictwa sądowego dotyczącego innych przypadków[50].

Zadośćuczynienie musi przedstawiać odczuwalną wartość ekonomiczną i ustalenie sądu w tym zakresie musi uwzględniać wszystkie okoliczności sprawy[51]. Krzywda nie ogranicza się do skutków powstałych w wyniku fizycznego pozbawienia wolności i tylko w czasie ich trwania[52], a sąd nie powinien ograniczać swoich rozważań ściśle do okresu pozbawienia wnioskodawcy wolności, ale powinien mieć na uwadze całokształt działań represyjnych (uwzględniając ich charakter i natężenie) zastosowanych wobec wnioskodawcy za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, których następstwem było właśnie pozbawienie go wolności[53]. Prawidłowe ustalenie wysokości zadośćuczynienia wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności mogących mieć znaczenie w danym przypadku. Kryteria oceny wysokości zadośćuczynienia winny być rozważane w związku z konkretną osobą pokrzywdzonego[54].

Zadośćuczynienie powinno być odpowiednie, a więc naprawiające w miarę możliwości krzywdę wyrządzoną osobie niesłusznie pozbawionej wolności. Przy ustalaniu zatem przez sądy, w ramach swobodnego uznania, wysokości zadośćuczynienia za krzywdę wyrządzoną niesłusznym pozbawieniem wolności należy brać pod uwagę wszystkie ustalone w sprawie okoliczności rzutujące na określenie rozmiaru krzywdy wyrządzonej osobie pozbawionej wolności[55]. Ustalając wysokość kwoty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę należy brać pod uwagę nie tylko czas trwania odbytej kary i warunki jej odbywania, lecz również skutki jakie niesłuszne skazanie wywołało dla dobrego imienia skazanego, negatywne przeżycia psychiczne, wiążące się z faktem skazania i odbywania kary, negatywne skutki o charakterze niematerialnym w zakresie zdrowia poszkodowanego[56]. Roszczenie o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę nie musi pozostawać w związku z wykonaniem kary, lecz może być następstwem faktów wynikłych z wydania takiego orzeczenia (represjonującego osobę za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, albo z powodu takiej działalności, jak również za opór przeciwko kolektywizacji wsi i obowiązkowym dostawom[57]).

W wypadku roszczeń wynikających z wydania orzeczenia uznanego za nieważne, jako kryteria ustalania należnego zadośćuczynienia przyjmuje się: rozmiar i stopień dolegliwości fizycznych i psychicznych związanych z warunkami izolacji więziennej, rozmiary wykonania niesłusznej kary, sposób traktowania w śledztwie i w czasie odbywania kary oraz ewentualne następstwa tych zdarzeń w postaci np. szkód zdrowotnych. Z istoty zadośćuczynienia wynika, że ustalenie jego wysokości musi uwzględniać wszystkie aspekty doznanej krzywdy[58]. Bezsporne jest, że zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłą z wykonania wyroku nie odnosi się wyłącznie do okresu realnego pozbawienia wolności. Na wysokość zadośćuczynienia mają także wpływ okoliczności, które wystąpiły po okresie realnego pozbawienia wolności, jeżeli rzeczywiście wystąpiły[59].

Nie jest odpowiednie odwoływanie się zazwyczaj przyznawanej odpowiedniej sumy pieniężnej w podobnych wypadkach skoro chodzi o zrekompensowanie cierpień fizycznych i psychicznych jakie były udziałem konkretnego poszkodowanego zdarzeniem[60] czy stosowanie arytmetycznych przeliczników do ustalenia wysokości zadośćuczynienia za niesłuszne represje, nawet stosowanie proporcji do sumy odszkodowania. Jedynie długotrwałość pozbawienia wolności może być kryterium „arytmetycznym”, a i to nie zawsze najważniejszym[61]. Przeliczanie przyznanej sumy zadośćuczynienia poprzez ustalanie stawki za każdy dzień izolacji nie jest właściwe[62] i co oczywiste odpowiednie rozważania pozostają aktualne do przeliczania sumy zadośćuczynienia przez ustalenie stawki za każdy miesiąc izolacji.

Niezasłużona krzywda jaka spotkała osoby represjonowane za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, działające ze szczytnych patriotycznych pobudek, wedle kryteriów obiektywnych i subiektywnych jest niewątpliwie większa niż w wypadku tzw. pomyłki sądowej. a więc z pobudek zasługujących na szczególne społeczne uznanie, ma wyjątkowy charakter i tym samym - z reguły - uzasadnia przyznanie relatywnie wyższego zadośćuczynienia[63] niż osobie uprawnionej do zadośćuczynienia na podstawie art. 552 § 1-4 k.p.k. [64]. Taki jest bowiem cel zadośćuczynienia, którego kwota - choćby bardzo wysoka - ma czynić zadość krzywdzie[65].

Dodatkowo w sprawach o roszczenia przewidziane w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,  sąd uwzględniając wniosek, zasądza od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się postanowienia zasądzającego tę należność[66] również wówczas, gdy wnioskodawca nie zgłosił takiego żądania[67], co motywowane jest okolicznością, że „nadal obowiązująca jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1991 roku I KZP 35/91, z której wynika, że sąd, uwzględniając wniosek, zasądza odszkodowanie za krzywdę wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się postanowienia zasądzającego tę należność[68]” Można oczywiście zastanawiać się czy odszkodowanie należne jest za krzywdę czy tylko za szkodę. Natomiast Sąd Apelacyjny w Białymstoku[69] spostrzegł, że w aktualnym stanie prawnym nie ma podstaw do orzekania z urzędu o odsetkach za zwłokę w sprawach rozpoznawanych w oparciu o przepisy ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, gdyż przepis art. 321 § 2 kpc, który dawał podstawę do orzekania ponad żądanie w sprawach o roszczenia alimentacyjne i o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, nakładając na sąd obowiązek orzekania o roszczeniach wynikających z faktów przytoczonych przez powoda także wówczas gdy roszczenie nie było objęte żądaniem lub gdy było w nim zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania - został uchylony przez ustawę z dnia 2 lipca 2004 r. o Zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2004 r. Nr 172 poz. 1804) z mocą obowiązującą od dnia 5 lutego 2005 r.

Dokonując analizy orzecznictwa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wydanego po wejściu w życie wymienionego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, wprowadzającego zasadę pełnej kompensaty dla osób represjonowanych, można spostrzec, że wskazywano następujące przesłanki (aktualne na tle rozważań o wysokości zadośćuczynienia należnego na mocy ustawy lutowej) ustalania wysokości zadośćuczynienia za pozbawienie wolności:

  1. a) w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r. sygn. akt WA 14/13 (opub.: www.sn.pl) Sąd Najwyższy wskazał, że:

- przesłanki decydujące o wysokości zasądzonego in concreto zadośćuczynienia muszą wynikać bezpośrednio z okoliczności związanych nierozerwalnie z zastosowaniem niewątpliwie tymczasowego aresztowania;

- okoliczności dotyczące zatrzymania – w omawianej sprawie zatrzymanie miało miejsce ok. godz. 6 rano, w obecności rodziny;

- ujemny wpływ zastosowania środka zapobiegawczego (tymczasowego aresztowania) na przeżycia psychiczne wnioskodawcy oraz funkcjonowania jego rodziny;

  1. w wyroku z dnia 28 sierpnia 2013 r. sygn. akt WA 18/13 (opub.: www.sn.pl) Sąd Najwyższy wskazał, że:

- wysokość kwoty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikające z niesłusznego aresztowania nie jest łatwa do precyzyjnego ustalenia;

- ustalając wysokość zadośćuczynienia za szkody niematerialne wynikłe z zastosowania tymczasowego aresztowania nie można jednak oprzeć się na jednoznacznych, porównywalnych kryteriach, które mogą być stosowane przez różne sądy, w odmiennych stanach faktycznych, a jednak tak samo ocenianych w każdym wypadku;

- przyznane zadośćuczynienie powinno być odpowiednie, odzwierciedlać rozmiar doznanej krzywdy a jego kwota powinna stanowić realną wartość ekonomiczną;

  1. w wyroku z dnia 28 sierpnia 2013 r. sygn. akt WA 19/13 (opub.: www.sn.pl) Sąd Najwyższy wskazał, że:

- Kwota zadośćuczynienia może obejmować tylko krzywdy niesłusznie tymczasowo aresztowanego, a nie innych osób, w tym rodziny;

- rekompensowana może być jedynie krzywda (podobnie szkoda) będąca bezpośrednim następstwem niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania;

- określając wysokość zadośćuczynienia za krzywdę należy brać pod uwagę wszystkie ustalone w sprawie okoliczności rzutujące na jej rozmiar, a w szczególności: długość pobytu w izolacji, warunki w jakich miała ona miejsce i skutki wynikające z tych faktów;

- wysokość zadośćuczynienia za doznaną krzywdę należy do sfery swobodnego uznania sądu, ale uznanie jej rozmiarów nie może być dowolne, a oparte o relewantne okoliczności, występujące w danej sprawie;

- rozpatrując wysokość rekompensaty, należy wziąć okoliczności oraz sposób zatrzymania i w konsekwencji tymczasowego aresztowania oraz rozmiar krzywdy wynikły z doznań psychicznych;

- zasądzona kwota nie jest bowiem symboliczna, a stosunkowo wysoka, pozwalająca, na ile to możliwe, naprawić wyrządzoną wnioskodawcy krzywdę.

Dodatkowo istotną okolicznością jest pozostawanie w tzw. „areszcie wydobywczym” – czego sąd w sprawie WA 19/13 się nie dopatrzył;

  1. w wyroku z dnia 17 września 2013 r. sygn. akt WA 20/13 (opub.: www.sn.pl) Sąd Najwyższy wskazał, że:

- badana jest okoliczność czy w okresie pozbawienia wolności doszło do jakichś szczególnych wydarzeń, które spotęgowały cierpienia wnioskodawcy;

  1. wyroku z dnia 7 marca 2013 r. sygn. akt WA 6/13 (opub.: www.sn.pl) Sąd Najwyższy wskazał, że:

- istotne jest wystąpienie takich okoliczności jak upokorzenia związane z pobytem w areszcie śledczym, szykanowanie ze strony funkcjonariuszy służby więziennej, brak osobistego kontaktu z rodziną w czasie Świąt Bożego Narodzenia, uraz psychiczny wynikający z niesłusznego odosobnienia, złamanie kariery zawodowej;

Ponadto Sąd Najwyższy wskazał, że zasądzając określoną kwotę z tego tytułu, sąd powinien opierać się na rzetelnych, zobiektyzowanych kryteriach wysnutych z przeprowadzonych dowodów, które muszą - w konkretnej sprawie - zakreślić granice. subiektywnego odczucia krzywdy przez wnioskodawcę (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 2004 r., sygn. WA 18/04, OSNwSK 2004/1/1487).

Dodatkowo roszczenie o pokrycie w całości lub w części kosztów symbolicznego upamiętnienia osoby niesłusznie represjonowanej nie jest uzupełnieniem świadczenia odszkodowawczego[70] i może być dochodzone niezależnie od odszkodowania i zadośćuczynienia sąd może zasądzić od Skarbu Państwa pokrycie w całości lub części kosztów symbolicznego upamiętnienia osoby niesłusznie represjonowanej[71].

O ile indywidualne okoliczności podmiotowe stanowią wyznacznik odszkodowania przyznawanego w trybie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., o tyle wprowadzenie jedynego kryterium - symboliczne upamiętnienie, przy spełnieniu jedynego warunku - śmierć będąca następstwem represji wskazuje na stosowanie jednakowej miary w stosunku do każdej z osób, które poświęciły życie w walce na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego[72]. Jeżeli rodzeństwo nie należy do kręgu osób, o których stanowi przepis art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, to na podstawie art. 9 tej ustawy rodzeństwu przysługuje uprawnienie do wystąpienia z żądaniem określonym w tym przepisie. Wymienione uprawnienie przysługuje w związku z odpowiednim stosowaniem do roszczeń, o których mowa w art. 9 ustawy lutowej przepisu art. 3 ust. 1 tej ustawy, który określając krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia, o którym mowa w art. 1 ust. 1 i 2 wym. ustawy - legitymację do złożenia takiego wniosku przyznaje także rodzeństwu osoby represjonowanej[73].

 

 

 Summary

 

In the so-called February act was a possibility of compensation of damage and harm for persons which were repressions in time of communist regime

 

This regulation is very fragmentary and incomplete. That appear problems in apply this act. Loopholes in this scope are fill for the legislative activity of courts, which in case law interpret institutions of law in February act. Case law set also criteria and requirements in possibility to obtain compensation measures from February act.

 

 

[PRZYPISY]

 

[1] Dz.U. 2009, Nr 79 poz. 665, ze zm.

[2] Dz.U. 1997, Nr 89 poz. 555, ze zm.

[3] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt II AKa 140/06, z dnia 25,05, 2006, Lexis.pl nr 1199955.

[4] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 284/09, z dnia 15,10, 2010,Lexis.pl nr 5035467.

[5] Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 20/09, z dnia 28,10, 2009 www.sn.pl.

[6]Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt II AKz 237/96, z dnia 30,05, 1996 Lexis.pl nr 386685.

[7] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie, sygn. akt II AKz 49/94, z dnia 26,05, 1994 Lexis.pl nr 386680.

[8] Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt V KKN 321/98, z dnia 17,10, 2000 KZS 2001/5 poz. 21.

[9] Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt III KK 160/10, z dnia 29,09, 2010 Lexis.pl nr 3030324.

[10] U

[11] Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 2/94, z dnia 03,03, 1994 Jurysta 1994/7–8 str. 43.

[12] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie, sygn. akt II AKz 347/95, z dnia 04,10, 1995 KZS 1995/9–10 poz. 37.

[13] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKo 30/94, z dnia 14,07, 1994 OSAiSN 1994/11–12 poz. 69 str. 26.

[14] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt II AKa 162/13, z dnia 22,05, 2013 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[15] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie, sygn. akt II AKz 111/93, z dnia 08,06, 1993 OSAiSN 1994/1 poz. 7 str. 23.

[16] Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 21/93, z dnia 28,10, 1993 OSP 1994/4 poz. 58.

[17] Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt III KRN 134/94, z dnia 07,10, 1994 Prokuratura i Prawo – dodatek 1995/2 poz. 12, Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt II KKN 351/99, z dnia 17,01, 001 Prokuratura i Prawo – dodatek 2001/6 poz. 11, Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa, sygn. akt WA 20/08, z dnia 21,05, 2008 Lexis.pl nr 2210478.

[18] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie, sygn. akt II AKz 203/94, z dnia 09,11, 1994 Lexis.pl nr 386674.

[19] Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa, sygn. akt WA 49/08, z dnia 29,01, 2009 OSNwSK 2009 poz. 275.

[20] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt II CKN 795/00, z dnia 19,06, 2002 Lex nr 1171425.

[21] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt II AKa 44/14, z dnia 26,03, 2014 www.orzeczenia.ms.gov.pl.;

[22] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 96/11, z dnia 15,04, 2011 www.katowice.sa.gov.pl.

[23] Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa, sygn. akt WA 28/01, z dnia 28,09, 2001 Lexis.pl nr 2410240.

[24] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt V KKN 526/98, z dnia 03,03, 1999 OSP 1995/12/253.

[25] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 403/11, z dnia 20,10, 2011 Krakowskie Zeszyty Sądowe 2012/1.

[26] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt II AKa 135/12, z dnia 09,08, 2012 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[27] Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa, sygn. akt WZ 55/08, z dnia 16,09, 2008 Biuletyn Sądu Najwyższego 2009/1.

[28] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt II AKa 16/13, z dnia 06,03, 2013 www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[29] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt II AKa 250/10, z dnia 24,09, 2010 Krakowskie Zeszyty Sądowe 2012/1 poz. 96.

[30] Postanowienie Sądu Najwyższego, sygn. akt V KK 230/09, z dnia 04,03, 2010 OSNKW 2010/6/54.

[31] Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa, sygn. akt WZ 14/95, z dnia 17,02, 1995 OSNKW 1995/7–8 poz. 51.

[32] Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa, sygn. akt WA 3/14, z dnia 27,02, 2014 Lexis.pl nr 8382901.

[33] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 374/10, z dnia 02,12, 2010 OSApwKiSO 2011/11.

[34] Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 49/00, z dnia 27,02, 2001 Jurysta 2001/5 str. 33.

[35] Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 37/9, z dnia 22,01, 1992 OSNKW 1992/5–6 poz. 38.

[36] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt IV KK 271/12, z dnia 27,03, 2013 Lex nr 1297686.

[37] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt V KK 58/04, z dnia 27,04, 2004 Lex nr 109514.

[38] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie, sygn. akt II AKa 94/13, z dnia 28,05, 2013 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[39] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt IV KK 271/12, z dnia 27,03..., op. cit.

[40] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt II AKa 51/13, z dnia 06,03, 2013 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[41] Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 35/92, z dnia 27,01, 1993 OSP 1994/1 poz. 8.

[42] Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt V KK 9/07, z dnia 01,10, 2007 Przegląd Sądowy 2009/6 str. 158.

[43] Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 17/94, z dnia 28,07, 1994 OSP 1995/1 poz. 12.

[44] Uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów, sygn. akt I KZP 9/94, z dnia 28,09, 1994 OSNKW 1994/9–10/54.

[45] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt II AKa 408/05, z dnia 28,12, 2005 OSA 2006/8/51., oraz Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt II AKz 299/97, z dnia 09,12, 1997 OSA 1999/9/71.

[46] OTK ZU 2011/2A poz. 7

[47] Postanowienie Sądu Najwyższego, sygn. akt II KRN 174/95, z dnia 03,04, 1996 Lex nr 25579.

[48] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt V KK 150/13, z dnia 11,12, 2013 Lex nr 1405575.

[49] Postanowienie Sądu Najwyższego, sygn. akt WZ 46/04, z dnia 01,07, 2004 OSNwSK rok 2004, Nr 1, poz. 1230.

[50] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 6/13, z dnia 28,02, 2013 Lex nr 1292661.

[51] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 166/10, z dnia 02,06, 2010 Lex nr 1271845.

[52]Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, sygn. akt II AKa 77/13, z dnia 03,04, 2013 POSAG 2013/3/171–173.

[53] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt WA 28/10, z dnia 23,09, 2010 OSNwSK rok 2010, Nr 1, poz. 1788.

[54] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt V KK 464/12, z dnia 03,07, 2012 Lex nr 1341290.

[55] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt IV KK 159/13, z dnia 30,09, 2013 www.sn.pl.

[56] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 28 lutego 2013 r. II AKa 39/13;

[57] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie, sygn. akt II AKa 84/06, z dnia 30,05, 2006 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[58] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt WA 44/00, z dnia 09,01, 2001 Lex nr 550457.

[59] Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt WA 14/14, z dnia 24 ,04, 2014 Lex nr 1463967.

[60] Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, sygn. akt II AKa 20/14, z dnia 26,02, 2014 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[61] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie, sygn. akt II AKz 448/96, z dnia 14,11, 1996 KZS 1996/11–12/47.

[62] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 68/09, z dnia 07,04, 2009 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[63] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 6/13, z dnia 28,02..., op. cit.

[64] Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, sygn. akt II AKa 348/12, z dnia 29,11, 2012 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[65] Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, sygn. akt II AKa 195/12, z dnia 11,07, 2012 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[66] Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 35/91, z dnia 10,12, 1991 OSNKW 1992/3–4 poz. 26., oraz Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 100/10, z dnia 15,04, 2010 www.katowice.sa.gov.pl.

[67]Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 227/12, z dnia 28,06, 2012 Lexis.pl nr 5026030., Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 21/93, z dnia 28,10..., op. cit.

[68] Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Karna, sygn. akt I KZP 35/91, z dnia 10,12..., op. cit., oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sygn. akt II AKa 100/10, z dnia 15,04..., op. cit.

[69] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt II AKa 167/13, z dnia 10,09, 2013 www.orzeczenia.ms.gov.pl.

[70] Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt II AKz 270/96, z dnia 13,06, 1996 Lexis.pl nr 386667.

[71] Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa, sygn. akt WK 10/06, z dnia 07,09, 2006 Lexis.pl nr 2085636.

[72] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt II AKa 79/01, z dnia 24,04, 2001 OSA 2002/3 poz. 29 str. 22.

[73] Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, sygn. akt II AKa 43/14, z dnia 12,03, 2014 www.orzeczenia.ms.gov.pl.



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA