Recenzja: Węzłowe problemy prawa wykroczeń, czy potrzebna jest reforma?, pod redakcją naukową Marty Kolendowskiej-Matejczuk i Valeri Vacheva, Warszawa 2016, ss. 220.

Wojciech Kotowski (Warszawa)
e.Palestra, 2016, poz. 9/M
A+ A-
 

e.Palestra, 2016, poz. 9/M

[data publikacji: 21.11.2016]

 

Wojciech Kotowski

 

Węzłowe problemy prawa wykroczeń – czy potrzebna jest reforma?, pod redakcją naukową Marty Kolendowskiej-Matejczuk i Valeri Vacheva, Warszawa 2016, ss. 220.

 

        Prezentowana monografia jest owocem zorganizowanej 11 kwietnia 2016 r. w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich konferencji zatytułowanej „Węzłowe problemy prawa wykroczeń – czy potrzebna jest reforma?”, podczas której dyskutowano na temat modelu odpowiedzialności za wykroczenie, standardów postępowania w sprawach o wykroczenia, a także zagadnień dotykających w swej istocie problematyki nadmiernej represyjności przedmiotowego prawa.

            Publikacja stanowi istotny wkład Rzecznika Praw Obywatelskich dra Adama Bodnara w proces dążenia do uporządkowania prawa o wykroczeniach, którego obecny kształt często prowadzi do naruszenia praw i wolności obywatelskich. Zdarzają się sytuacje, w których obywatel za ten sam czyn odpowiada podwójnie. Przykładem może być sprawa właściciela firmy transportowej, który w „zaświadczeniu o działalności” poświadczył nieprawdę. W efekcie został ukarany w trybie ustawy o transporcie drogowym karą pieniężną w wysokości 8 000 zł. Jednocześnie wszczęto postępowanie karne o czyn z art. 271 § 1 k.k., stanowiący przestępstwo poświadczenia nieprawdy w dokumencie. Sprawę w zakresie naruszenia zakazu podwójnego karania rozstrzygnie Trybunał Konstytucyjny. Z punktu widzenia powagi problemu należy uznać za słuszne przyłączenie się Rzecznika Praw Obywatelskich do pytania prawnego sformułowanego w tej kwestii przez jeden z sądów.

Do godnego podziwu zaangażowania Rzecznika Praw Obywatelskich w wielu wyjątkowo trudnych sprawach dochodzi troska o właściwe funkcjonowanie prawa o wykroczeniach, ponieważ dotyczy ono, z uwagi na liczbę wykroczeń, życiowych spraw setek tysięcy obywateli. Działania Rzecznika mają charakter uniwersalny, wszak z jednej strony polegają na wspieraniu obywateli w rozwiązywaniu ich problemów, wynikających z niefortunnego uwikłania w tok postępowania, przez inicjowanie postępowania kasacyjnego, z drugiej natomiast – na dążeniu do ukształtowania prawa o wykroczeniach z prawdziwego zdarzenia. Nie ma wątpliwości, że obecny model odpowiedzialności jest wadliwy, bowiem mamy w nim do czynienia ze zjawiskiem dysproporcjonalności. Mianowicie czyny stanowiące wykroczenie charakteryzują się niekiedy znacznie mniejszą szkodliwością społeczną w odniesieniu do przestępstw, a mimo to w kontekście odpowiedzialności w wielu wypadkach jawi się nadmierna ingerencja w prawa i wolności obywatelskie. Klasycznym tego przykładem jest odpowiedzialność stosowana za przekroczenie prędkości w obszarze zabudowanym o ponad 50 km/h. Z supozycji ustawy wnika, że w takiej sytuacji starosta na wniosek policji ma obowiązek odebrania prawa jazdy na określony czas, a równocześnie kierujący odpowiada za wykroczenie drogowe. Taka konstrukcja prawna ma cechy podwójnego karania za ten sam czyn, a zatem prowadzi wprost do naruszenia nie tylko standardów konstytucyjnych, ale również międzynarodowych. Z tego powodu Rzecznik 17 września 2015 r. zwrócił się o rozstrzygnięcie wątpliwości w tej sprawie do Trybunału Konstytucyjnego. Należy jednak podkreślić, eliminując ewentualne niedomówienia, że Rzecznik nie kwestionuje zasadności stosowania określonej sankcji, która z supozycji twórców regulacji ma doprowadzić do zmniejszenia liczby wypadków drogowych, natomiast ma zastrzeżenia do zasady jej nakładania w warunkach zbiegu z innymi rodzajami kar.

Prezentowana monografia stanowi zbiór opracowań naukowych będących efektem wspomnianej konferencji, które – z uwagi na formę i treść – staną się istotnym głosem w zbliżającej się debacie nad reformą prawa o wykroczeniach. Publikacja składa się z Wprowadzenia, trzech problemowych części, w których głos zabrało 16 cenionych znawców przedmiotowej problematyki, a także wymieniono blisko 300 publikacji różnych autorów zajmujących się m.in. problematyką wykroczeń.

Wprowadzenie utrwaliło niektóre inicjatywy Rzecznika zmierzające do rozwiązania problemów budzących Jego wątpliwości. Warto wymienić niektóre, a w nich dyspozycję art. 1 k.w., który pomija przesłankę „znikomej społecznej szkodliwości czynu” jako wyłączającej odpowiedzialność za wykroczenie, co oznacza, że obywatel często ponosi odpowiedzialność za czyn, który społecznie nie jest bardzo szkodliwy (por. wniosek RPO do TK z dnia 20 czerwca 2014 r.). Z kolei art. 10 k.w. dopuszcza stosowanie wobec tej samej osoby, za ten sam czyn, odpowiedzialności za przestępstwo i wykroczenie (por. wniosek RPO do TK z dnia 19 listopada 2014 r.). Wartościowym posunięciem było wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości 14 marca 2016 r., w którym Rzecznik poruszył problemy wynikające z dyspozycji art. 56a k.p.w. Chodzi przede wszystkim o możliwość złożenia zażalenia na niewniesienie przez straż gminną wniosku o ukaranie. Nie rodzi wątpliwości, że z satysfakcją Rzecznik może odnotować korzystne dla obywateli wyroki Trybunału Konstytucyjnego. Do nich należy m.in. wyrok TK z dnia 15 lipca 2014 r., sygn. K 23/13 (zob. W. Kotowski, Glosa aprobująca, Lex/el.), dotyczący orzeczenia o niezgodności z Konstytucją art. 101 § 1 zdanie pierwsze k.p.w. w zakresie, w jakim pozbawiał ukaranego prawa do uchylenia prawomocnego mandatu karnego. Istotny z perspektywy praw obywatelskich jest również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 czerwca 2014 r., sygn. K 19/11, w którym TK podzielił argumentację Rzecznika i orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisów k.p.w., które pomijały prawo osoby, wobec której istnieje uzasadniona podstawa do sporządzenia przeciwko niej wniosku o ukaranie, do korzystania z pomocy obrońcy na etapie czynności wyjaśniających, a także nie przewidywały dla takiej osoby prawa dostępu do akt postępowania.

W poszczególnych częściach stanowiska wyrazili: I. Model odpowiedzialności za wykroczenia: 1) prof. dr hab. Ryszard A. Stefański, Odpowiedzialność administracyjna czy karna sensu largo?– jest zwolennikiem poglądu, że odciążenie sądów od rozpoznania spraw o wykroczenia może nastąpić w drodze: a) przekwalifikowania wykroczeń w delikty administracyjne, b) wyłączenia spod kognicji sądów spraw o wykroczenia i przekazanie ich do orzecznictwa innych organów, c) przekazania do orzekania innym organom tzw. wykroczeń porządkowych; 2) prof. dr hab. Piotr Kardas i mgr Marek Sławiński, Przenikanie się odpowiedzialności wykroczeniowej i administracyjnej – problem podwójnego karania – stoją na stanowisku, że zestawienie cech odpowiedzialności wykroczeniowej i administracyjnej dokonane przez pryzmat ogólnego pojęcia odpowiedzialności prawnej, wykorzystywanego jako swoiste pojęcie-narzędzie, uwidacznia znaczną zbieżność obu tych reżimów odpowiedzialności. Oczywiście, co należy podkreślić, rozważania te stanowią jedynie zarys możliwej do przeprowadzenia w tym kontekście analizy. Tym samym należy je traktować raczej jako wstęp do ewentualnej dyskusji niż stanowcze przesądzenie jakichkolwiek wniosków; 3) prof. dr hab. Małgorzata Król-Bogomilska, Współczesne oblicze penalizacji deliktów administracyjnych. Czy warto przekształcać wykroczenia w delikty administracyjne? – popiera pogląd, że tendencje w zakresie wzrostu represyjności sankcji penalnych w prawie administracyjnym oraz stałe poszerzanie zakresu ich stosowania skłaniają do zastanowienia się nad ewentualną perspektywą włączenia w ten nurt „przenoszenia” także niektórych wykroczeń do sfery naruszeń deliktów administracyjnych; 4) Katarzyna Łakoma, Charakterystyka sankcji administracyjnych – prezentuje pogląd, że brakuje jednej, powszechnie przyjętej definicji ustawowej sankcji administracyjnej, a ustawodawca używa w różnych aktach prawnych różnorodnych sformułowań, które w języku potocznym są rozumiane jako dolegliwości (np. opłata sankcyjna, administracyjna kara pieniężna, kwota dodatkowa, opłata podwyższona, kara pieniężna, dodatkowe zobowiązanie podatkowe); 5) Valeri Vachev, Racjonalizacja prawa wykroczeń – potrzebna jest reforma – doszedł do konstatacji, że konieczne jest podjęcie natychmiastowych prac legislacyjnych zmierzających w dwóch głównych kierunkach, mianowicie transpozycji tzw. wykroczeń kryminalnych do wąsko rozumianego prawa karnego oraz poddania odpowiedzialności porządkowo-wykroczeniowej reżimowi administracyjnemu; II. Standardy postępowania w sprawach o wykroczenia: 1) prof. WSPiA dr hab. Czesław P. Klak, Model czynności wyjaśniających w sprawach o wykroczenia a konstytucyjne i międzynarodowe standardy ochrony praw człowieka – sformułował wniosek, że ustawodawca powinien pochylić się nad modelem czynności wyjaśniających w sprawach o wykroczenia celem zapewnienia „podejrzanemu” o popełnienie wykroczenia odpowiedniego statusu procesowego, wynikającego z konstytucyjnych i międzynarodowych standardów ochrony praw człowieka, a obecne rozwiązania jedynie w części standardy te realizują; 2) prof. UW dr hab. Antoni Bojańczyk, Kasacja w postępowaniu w sprawach o wykroczenia – element regulacji procesowej ustawy zwyklej czy problem konstytucyjny? – wyraził myśl, że zmiany legislacyjne powinny iść w kierunku przyznania legitymacji do wnoszenia kasacji stronom postępowania w sprawach o wykroczenia w takim samym zakresie, w jakim przewiduje to obecnie k.p.k., tj. przyznania stronom prawa do wnoszenia w postępowaniu w sprawach o wykroczenia kasacji na korzyść; 3) prof. INP PAN dr hab. Hanna Kuczyńska, Współpraca międzynarodowa w sprawach o wykroczenia –odpowiadając na pytanie zadane w tytule konferencji, stwierdza, że nie ma obecnie potrzeby poszerzania zakresu współpracy w sprawach o wykroczenia – pamiętać jednocześnie należy o czekającej na implementację dyrektywie o europejskim nakazie dochodzeniowym, przy czym wskazane jest poszerzanie wiedzy na temat tej współpracy, która już istnieje; 4) prof. WSPiA dr hab. Katarzyna Kaczmarczyk-Kłak, Prawo łaski a postępowanie w sprawach o wykroczenia – jest zdania, że zachodzą istotne argumenty, które przemawiają za zasadnością objęcia prawem łaski również odpowiedzialności za wykroczenia i nie ma tu znaczenia okoliczność, że kary grożące za wykroczenia są w porównaniu do kar grożących za przestępstwa łagodniejsze, ponieważ o możliwości zastosowania prawa łaski nie decyduje samo zagrożenie sankcją, lecz jej istota, charakter i cel; 5) dr Piotr Kładoczny, Problem odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu postępowania karnego w sprawach o wykroczenia – stwierdza, że warto rozważyć propozycję takiej nowelizacji przepisów k.p.w., która usunęłaby wszelkie odesłania do „odpowiedniego” stosowania przepisów procedury karnej. Ustawodawca musiałby wówczas, co prawda, wziąć na siebie decyzję o treści konkretnych przepisów proceduralnych, które miałyby zastosowanie do postępowania w sprawach o wykroczenia, ale stałoby się to z korzyścią dla jasności przepisów i spójności orzecznictwa; III. Nadmierna represyjność prawa wykroczeń: 1) Krzysztof Olkowicz, Brak przesłanki znikomej społecznej szkodliwości czynu – zawarł myśl, że na gruncie obowiązującego prawa sprawca wykroczenia może się uwolnić od odpowiedzialności karnej, jeżeli czyn nie był społecznie szkodliwy, przy czym problem jednak w tym, iż sądy nie chcą przyjąć do wiadomości, że dany czyn może formalnie wypełniać znamiona wykroczenia, ale może być nieszkodliwy społecznie; 2) dr Magdalena Błaszczyk, Problematyka czynów przepołowionych – uważa, że prawo wykroczeń powinno regulować wyłącznie odpowiedzialność penalną za naruszenia natury porządkowej, natomiast naruszenia natury kryminalnej powinny „wrócić” do prawa karnego jako drobne występki, co pozwoliłoby przynajmniej w pewnym stopniu uporządkować system szeroko rozumianego – obejmującego przestępstwa i wykroczenia – prawa karnego; 3) dr Marta Kolendowska-Matejczuk, Proporcjonalność przyjętej przez ustawodawcę kary aresztu za popełnienie wykroczenia – stwierdza, że przyjęta przez ustawodawcę kara aresztu za wykroczenia w wielu wypadkach jest karą nieproporcjonalną, nieadekwatną i niespełniającą swoich celów, dodatkowo stając się karą wysoce kosztowną dla społeczeństwa, a zatem w tym stanie rzeczy ustawodawca, dokonując reformy prawa wykroczeń, powinien dokonać rewizji przyjętych rozwiązań również i w tym zakresie, tak, aby katalog kar przyjętych za wykroczenia spełniał dyrektywy wynikające z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 4) dr Krzysztof Szczucki, Czy wszystkie wykroczenia powinny być penalizowane? – wraca do zagadnienia istotnego, a mianowicie że zasadą jest odpowiedzialność za przestępstwo, a dopiero w sytuacji atypowej, kiedy poziom społecznej szkodliwości czynu znalazłby się poniżej poziomu karygodności wymaganego w Kodeksie karnym dla przestępstwa, sąd, umarzając postępowanie karne, mógłby skazać sprawcę za wykroczenie; 5) Zuzanna Rudzińska-Bluszcz, Najistotniejsze problemy podnoszone w kasacjach Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawach o wykroczenia – stwierdza, że z analizy wnoszonych do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wniosków o kasację, które dotyczą postępowań w sprawach o wykroczenia, wynika, iż najczęściej popełniane wykroczenia dotyczą przepisów z zakresu ruchu drogowego oraz złośliwego niepokojenia.

          Prezentowana monografia jest nie tylko doskonałym materiałem do dalszej debaty nad kształtem Prawa o wykroczeniach, ale stanowi mocną podstawę do zaprojektowania właściwych rozwiązań w przedmiotowym zakresie. Dlatego należą się słowa uznania dla par excellence wartościowej inicjatywy Rzecznika Praw Obywatelskich i Jego twórczego Zespołu. Należy wyrazić pogląd, że publikacja powinna zasilić biblioteki sędziów, adwokatów, radców prawnych, wszystkich służb upoważnionych do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego, a także studentów wydziałów prawa i administracji.

 

 



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA