Rec.: Damian Wąsik, Mariusz Dubiel, Sekcja zwłok. Zagadnienia karnoprocesowe i medyczno-sądowe, Bydgoszcz 2014, s. 180.

Wojciech Kotowski (Warszawa)
e.Palestra 2016, poz. 25/M
A+ A-
 

e.Palestra, 2016, poz. 25/M

[data publikacji: 14.12.2016]

 

 

Wojciech Kotowski

 

Rec.: Damian Wąsik, Mariusz Dubiel, Sekcja zwłok. Zagadnienia karnoprocesowe i medyczno-sądowe, Bydgoszcz 2014, s. 180.

 

         Dobrze się stało, że analizą nie tylko specyficznego, ale wręcz trudnego i o niebagatelnym znaczeniu tytułowego zagadnienia, którego owocem jest recenzowana monografia zajęli się znani i wybitni znawcy przedmiotu w osobach Damiana Wąsika – doktora  nauk prawnych, asystenta w Zakładzie Podstaw Prawa Medycznego Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, autora i współautora blisko 100 publikacji z zakresu prawa karnego, prawa medycznego i kryminologii – i Mariusza Dubiela, prof. zw. dr hab. nauk medycznych, kierownika Kliniki Medycyny Matczyno-Płodowej i Neonatologii Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, w Toruniu, konsultanta wojewódzkiego w zakresie perinatologii, autora ponad 140 publikacji z zakresu położnictwa i ginekologii, perinatologii oraz hemodynamiki, w tym licznych publikacji książkowych z przedmiotowego zakresu. Ich wiedza i doświadczenie stanowią gwarancję wnikliwych przemyśleń.

         Sekcja zwłok jest przedmiotem zainteresowania nie tylko medycyny sądowej i prawa, również filozofii, a nawet teologii. To zaś – co oczywiste – prowadzi do wniosku, że żadna inna czynność dowodowa nie skupia uwagi tak wielu dziedzin nauki. I chociaż każda z tych nauk – z natury rzeczy – porusza problematykę badań prosektoryjnych z innej perspektywy, to jednak co do zasady wszystkie w większym lub mniejszym stopniu kształtują użyteczność badań sekcyjnych i realne możliwości wykorzystania wyników sekcji zwłok. Nie może rodzić wątpliwości, na co zresztą Autorzy zwracają uwagę, szczególny charakter sekcji zwłok. Z jednej strony stanowi ona wyjątkową wartość dowodową w procesie karnym. Jednakże podkreślenia wymaga jej szerokie zastosowanie w postępowaniu pozakarnym. Chodzi mianowicie o wykorzystanie wyników badań sekcyjnych w działalności leczniczej do weryfikacji poprawności dokonanego przez lekarzy rozpoznania klinicznego jednostki chorobowej i prawidłowości udzielonych świadczeń zdrowotnych. Autopsja odgrywa niebagatelną rolę również w procedurach epidemiologiczno-sanitarnych, w szczególności diagnozowania, likwidacji i zapobiegania zagrożeniom epidemicznym.

         Zakres tematyczny recenzowanej publikacji obejmuje głównie zagadnienia karnoprocesowe i medycznosądowe, czego wynikiem jest tytuł pracy. Autorzy zdają sobie sprawę z faktu, że omawiając zagadnienia z zakresu sekcji zwłok, nie mogą całkowicie pominąć wątków kryminalistycznych. Niemniej jednak to właśnie proces karny i medycyna sądowa wyznaczyły kierunek rozważań, co znalazło wyraz w zawartości merytorycznej poszczególnych rozdziałów, poprzedzonych – jak przystało na poważne opracowanie monograficzne – wprowadzeniem, a po ich prezentacji stosownym zakończeniem.

         We wprowadzeniu Autorzy trafnie wskazują, że sekcja zwłok jest jedną z nielicznych czynności dowodowych w procesie karnym niosących ze sobą zarówno duże oczekiwania, jak i spore kontrowersje. Osiągnięciom medycyny i możliwościom wykorzystania ich w postępowaniu karnym przeciwstawiane są wątpliwości co do etycznej strony autopsji i przedmiotowego traktowania zwłok ludzkich jako obiektu badań i źródła materiału dowodowego. Jest oczywiste, że osiągnięcia medycyny służą poznaniu przyczyn zejścia śmiertelnego, a co za tym idzie wykryciu jego sprawcy, równocześnie pozwalają na zapobiegnięcie epidemii. W tym kontekście rozważań na wątpliwości w sferze etycznej nie ma miejsca.

         Rozdział I Sekcja zwłok – pojęcie, cel i zastosowanie w procesie karnym w rzeczy samej wprowadza do zakresu badań prosektoryjnych w procesie karnym, definiując otwarcie zwłok w praktyce śledczej (w ujęciu porównawczym, z perspektywy prawa karnego procesowego, medycyny sądowej i kryminalistyki), a także określając cel wykonywania otwarcia zwłok, granice praktycznego wykorzystania wyników sekcji zwłok i ich waloru dowodowego.

         W rozdziale II Podejrzenie przestępnego spowodowania śmierci jako przesłanka otwarcia zwłok skoncentrowano uwagę na wykładni art. 209 § 1 k.p.k. i sprecyzowaniu przesłanki dokonywania otwarcia zwłok w procesie karnym, w tym wyjaśnieniu wyrażenia przestępnego spowodowania śmierci. Autorzy zajmują również stanowisko w prowadzonej od lat dyskusji nad obowiązkiem przeprowadzania sekcji zwłok w sprawach, w których dokonano już ich oględzin zewnętrznych i ustalono, że nie występują okoliczności uprawdopodabniające udział osób trzecich w śmierci poszkodowanego.

         Rozdział III Sekcja zwłok a opiniowanie sądowo-lekarskie w procesie karnym porusza kwestie obecności stron i osób trzecich przy badaniach sekcyjnych, w szczególności skuteczności oraz wartości dowodowej sekcji zwłok i wydanej w jej wyniku opinii sądowo-lekarskiej bez udziału organu procesowego. Autorzy przedstawiają ogólny zarys metodyki dokonywania sekcji zwłok, wybrane aspekty praktyczne protokołowania badań prosektoryjnych, a także zasady opiniowania sądowo-lekarskiego na podstawie wyników przeprowadzonej autopsji karnoprocesowej.

         W rozdziałach: IV Znaczenie sekcji zwłok dla dochodzenia prawdy materialnej w procesie karnym; V Sekcja zwłok ofiary a realizacja prawa oskarżonego do obrony; VI Zasada swobodnej oceny dowodów w kontekście wniosków z opinii sądowo-lekarskiej dotyczącej sekcji zwłok; VII Badania prosektoryjne a karnoprocesowe zasady domniemania niewinności i rozstrzygania wątpliwości na korzyść oskarżonego – Autorzy zaprezentowali swoje przemyślenia, dokonując konstruktywnej analizy wybranych spraw karnych, odnosząc problematykę sekcyjną do naczelnych zasad procesu karnego, a mianowicie: zasady prawdy materialnej, zasady prawa oskarżonego do obrony w procesie karnym, zasady domniemania niewinności, zasady in dubio pro reo, a także zasady swobodnej oceny dowodów. Omówili m.in. kwestie możliwości wykorzystania sekcji zwłok przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy, konfrontacji wyników badań sekcyjnych z wyjaśnieniami oskarżonych, przykłady przekroczenia granic oceniania dowodów w procesie karnym oraz przyczyny czynienia w tym zakresie niezasadnych zarzutów, a ponadto przedstawili, w jakich okolicznościach i w jakim zakresie niejednoznaczne wyniki opinii sqdowolekarskich można zapisać na korzyść oskarżonych w procesie karnym.

         W ostatnim rozdziale VIII Konsekwencje procesowe wadliwie przeprowadzonej sekcji zwłok lub nieuzasadnionego odstąpienia od jej przeprowadzenia Autorzy zajęli się problematyką konsekwencji procesowych wadliwie przeprowadzonej sekcji zwłok lub nieuzasadnionego odstąpienia od jej zarządzenia. To ostatnie zagadnienie wiąże się bezpośrednio z kwestią ekshumacji karnoprocesowej.

         W zakończeniu Autorzy trafnie podkreślają – o czym nie trzeba nikogo przekonywać – że opiniowanie sądowolekarskie na podstawie wyników badań sekcyjnych jest czynnością skomplikowaną, złożoną, wymagającą pogłębionej wiedzy medycznej, doświadczenia, umiejętności stosowania różnych technik sekcyjnych, wszechstronnej analizy faktów, a także koncentracji i poświęcenia dużej uwagi szczegółom. Wszystko to sprawia, że w odniesieniu do tego zagadnienia pojawia się problem sporządzania opinii niepełnych, niejasnych i sprzecznych, zaś przyczyna takiego stanu rzeczy rozkłada się równomiernie na obie strony czynności sekcyjnych. Chodzi mianowicie o biegłych, którzy nie dysponują określonym doświadczeniem lub należytą wiedzą specjalistyczną, a także organy procesowe i strony, które nieumiejętnie formułują pytania do biegłych. Istnieją także obiektywne – z natury rzeczy – okoliczności  utrudniające opiniowanie, a mianowicie zwłoki pozostają w daleko posuniętym rozkładzie lub zostały rozkawałkowane. Należy pamiętać o ograniczonych możliwościach badań sekcyjnych i mieć świadomość, że biegły z zakresu medycyny sądowej nie zawsze może udzielić uczestnikom procesu kategorycznej odpowiedzi na każde zadane pytanie.

         Recenzowana publikacja została wzbogacona aneksami. Obejmują one  26 wybranych orzeczeń z zakresu opiniowania sądowo-lekarskiego w procesie karnym, nawiązującego w sposób bezpośredni lub pośredni do problematyki sekcyjnej (aneks 1). Zaprezentowano także - w celach poglądowych - druk protokołu oględzin i otwarcia zwłok (aneks 2) oraz druk protokołu oględzin i otwarcia zwłok noworodka (aneks 3).

         Konkretną metodę badawczą stanowił przegląd 149 pozycji literatury polskiej i obcojęzycznej, poświęconej różnym aspektom czynności otwarcia zwłok ludzkich, a także źródeł w postaci aktów prawnych, komentarzy i przede wszystkim odpowiednio wyselekcjonowanego orzecznictwa sądowego. W tym ostatnim przypadku poddano szczególnie wnikliwej analizie wyroki prawomocnie kończące postępowania w sprawach o jedno z najcięższych rodzajowo przestępstw – zbrodnię zabójstwa. W opracowaniu celowo zrezygnowano z konkretyzacji sądów i podawania dat wyroków, poprzestając wyłącznie na wskazaniu sygnatur akt sądowych analizowanych spraw karnych. Szczegółowe dane znajdują się w posiadaniu autorów.

         Prima facie można sądzić, że sekcja zwłok jest domeną nauk medycznosądowych. Autorzy jednak zasadnie wykazali, że równie godne uwagi jest ujęcie karnoprocesowe. Nie ma najmniejszych wątpliwości, że owoc pracy Damiana Wąsika i Mariusza Dubiela jest mądrym dziełem prawnika i lekarza na temat sekcji zwłok, które stanowi zręczne połączenie sensu stricto wątku teoretycznego z aspektem praktycznym. Autorzy swoim wnikliwym spojrzeniem, przelanym na papier, udowodnili, że wiele problemów pozostających na styku prawa i medycyny można rozwiązać przez wspólną pracę przedstawicieli obu zawodów.

         Z pełnym przekonaniem rekomenduję recenzowaną monografię, wyrażając pogląd, że powinna wzbogacić zbiory prokuratorów (aplikantów i asesorów), sędziów, adwokatów, radców prawnych, policjantów, a także studentów medycyny i prawa. 

 

        



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA