Przesłanki obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec rodziców w Polsce i w Niemczech

Anna Król, aplikant adwokacki (Warszawa), doktorant KUL (Lublin)
e.Palestra 2017, poz. 5/A
A+ A-
 

e.Palestra 2017, poz. 5/A

[data publikacji: 26.07.2017]

 

 

Anna Król

 

Przesłanki obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec rodziców w Polsce i w Niemczech

 

I. Wprowadzenie

 

W Niemczech obowiązek alimentacyjny (niem. Unterhaltspflicht) między krewnymi wygląda następująco: rodzice obowiązani są alimentować dzieci, dziadkowie rodziców i ich potomstwo oraz odwrotnie. Wedle prawa niemieckiego rodzeństwa nie obciąża wzajemnie obowiązek alimentacyjny[1]. Wynika to z § 1601 niemieckiego Kodeksu cywilnego (niem. Bürgerliches Gesetzbuch, dalej jako „BGB”), zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej. Inaczej jest natomiast w Polsce, gdzie obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dalej jako „KRO”). Na marginesie należy zaznaczyć, że obowiązek alimentacyjny rodziców względem ich małoletnich dzieci, zarówno w Polsce, jak i w Niemczech, ukształtowany jest nieco inaczej – obowiązują tu szczególne reguły. Przedmiotem niniejszego opracowania będzie jednak obowiązek alimentacyjny dzieci względem rodziców (niem. Elternunterhalt).

W Niemczech przez wiele dekad dwudziestego wieku temat obowiązku alimentacyjnego względem rodziców nie był poruszany. Rodzice mogli z reguły – inaczej niż jeszcze starsza generacja w poprzednim stuleciu – finansować swoją jesień życia z emerytury czy też z renty rodzinnej. Solidarność rodzinna nie była wymagana, ponieważ nadane było samodzielne zabezpieczenie przez ustawowe ubezpieczenie emerytalne. Tylko względnie małą część starszej ludności pozostała część rodziny musiała wspierać finansową czy rzeczywistą usługą opieki, z reguły przez względnie krótki czas. Gdy rodzina nie była zdolna czy też chętna do świadczeń, pomoc socjalną przejmował z mocy prawa dobrze wypełniony skarb państwa (z ewentualnym regresem wobec krewnych chętnych do świadczeń)[2]. Ten obraz zmienił się jednak w ostatnich latach. Obecnie temat obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec rodziców jest raczej powszechny i dobrze znany.

Inaczej natomiast jest w Polsce, gdzie obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców jest wciąż mało powszechnym tematem. Wydaje się, że może to wynikać z kilku powodów. Po pierwsze, zazwyczaj obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców jest realizowany dobrowolnie, z poczucia moralnego obowiązku i chęci pomocy bliskim. Pomimo iż w rzeczywistości jest to wypełnianie obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców, to większość społeczeństwa nie postrzega pomocy finansowej wobec rodziców w kategoriach prawnych, lecz w kategoriach relacji wewnątrzrodzinnych. Druga przyczyna może tkwić w przepisie art. 129 § 1 KRO i relacji tego przepisu do obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Zgodnie z tym przepisem obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W tym przepisie została więc wprowadzona zasada, iż w pierwszej kolejności, spośród dwóch grup krewnych w linii prostej, najpierw obowiązek alimentacyjny względem rodziców i dziadków obciąża zstępnych, tzn. dzieci i wnuki. Obowiązek alimentacyjny wstępnych powstaje więc dopiero wtedy, gdy uprawniony do świadczeń alimentacyjnych nie ma zstępnych albo gdy zstępni nie są w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami[3]. Jednakże należy mieć również na uwadze, że zstępny zobowiązany do alimentacji może być jednocześnie wstępnym zobowiązanym do alimentacji, a konkretnie może obciążać go obowiązek alimentacyjny względem swoich małoletnich dzieci. W tej sytuacji w pierwszej kolejności powinien on zrealizować obowiązek alimentacyjny w stosunku do swoich małoletnich dzieci, które nie są jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, gdyż – jak już zostało wspomniane – jest to szczególny rodzaj obowiązku alimentacyjnego. Nie zawsze jednak po wypełnieniu obowiązku alimentacyjnego w stosunku do dzieci możliwości zarobkowe zobowiązanego pozwolą na alimentowanie rodziców. Ostatnia przyczyna rzadkiego poruszania tematu obowiązku alimentacyjnego względem rodziców może tkwić w tym, że – podobnie jak w Niemczech – często obowiązek ten aktualizuje się w związku z umieszczeniem w domu opieki czy domu spokojnej starości i brakiem wystarczających środków na pokrycie kosztów utrzymania w tych placówkach. W Polsce jednak umieszczenie rodziców w domu opieki wciąż nie jest częstą praktyką, a więc rzadko istnieje konieczność pokrywania kosztów pobytu w domach opieki.

 

II. Przesłanki obowiązku alimentacyjnego w Niemczech

 

  1. Stan potrzeby (Bedürftigkeit)

 

W Niemczech roszczenie alimentacyjne między krewnymi powstaje, jeśli spełnione zostaną dwie przesłanki: stan potrzeby – niemożność samodzielnego utrzymania się czy też po prostu potrzeba lub ubóstwo (niem. Bedürftigkeit) po stronie uprawnionego oraz możliwość świadczenia (niem. Leistungsfähigkeit) po stronie zobowiązanego. Zgodnie bowiem z treścią § 1602 ust. 1 BGB uprawnionym do alimentów jest tylko ten, kto nie jest w stanie sam siebie utrzymać. Tak więc pierwsza z przesłanek, w postaci stanu potrzeby, oznacza niemożność odpowiedniego utrzymania samego siebie. Zakłada ona, że zainteresowany nie jest w stanie pokryć swoich życiowych potrzeb z pracy stosownej do swoich możliwości, dochodów z majątku czy innych dochodów. Za stosowne do swoich możliwości uznaje się również czynności podejmowane poza swoim wyuczonym zawodem czy też dotychczasową pracą[4].

Wymiar obowiązku alimentacyjnego wobec krewnych, a więc również wymiar obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców, jest określony w § 1610 ust. 1 BGB, zgodnie z którym rozmiar odpowiedniego (rozsądnego) utrzymania oblicza się według statusu życiowego uprawnionego potrzebującego alimentów. Federalny Trybunał Sprawiedliwości (niem. Bundesgerichtshof, dalej jako „BGH”) w wyroku z dnia 19.02.2003 r. zdecydował o tym, jak należy określać status życiowy rodzica pozostającego w potrzebie. I tak, przede wszystkim należy się kierować sytuacją dochodową i majątkową rodzica. Jeżeli sytuacja dochodowa i majątkowa rodzica zmienia się niekorzystnie – co ma z reguły miejsce w przypadku przejścia w wiek emerytalny – to następuje zmiana statusu życiowego. Rodzice nie mogą wtedy domagać się od swoich dzieci utrzymania odpowiadającego ich wcześniejszemu standardowi życiowemu[5].

Zakres potrzeb starszych ludzi może być bardzo różnorodny i zależy w zasadzie od ich stanu zdrowia oraz potrzeby objęcia ich stałą opieką. Do listy potrzeb w niemieckim prawie alimentacyjnym zalicza się na przykład: wyżywienie, mieszkanie, ubranie, opieka medyczna, odpowiednie do statusu życiowego koszty aktywności kulturowej czy sportowej, jak również kieszonkowe. Jak zostało wskazane, przez wkroczenie w wiek emerytalny, bezrobocie czy też potrzebę objęcia stałą opieką status ekonomiczny jednego z rodziców, a razem z tym jego standard życia, może ulec zmianie. Problem jednak tkwi w tym, że nie w każdym przypadku zmiana statusu może być zrekompensowana przez roszczenie alimentacyjne przeciwko młodszej generacji. Oprócz kwestii minimum egzystencji rodzica należy mieć bowiem na uwadze, w jakim stopniu nastąpiło obniżenie standardu życiowego w stosunku do wcześniejszego[6].

Podkreślić należy, że w Niemczech stan potrzeby (Bedürftigkeit) opiera się przeważnie na tym, że rodzice w podeszłym wieku nie są w stanie uiścić kosztów zakwaterowania w domu opieki[7]. Jeżeli jeden z rodziców jest umieszczony w domu spokojnej starości i potrzebuje stałej opieki, to ten konieczny wydatek zasadniczo wlicza się do jego życiowych potrzeb. Wobec różnorodności domów spokojnej starości czy domów opieki, standard życia może się nawet poprawiać w stosunku do wcześniejszego. Potrzeba życiowa nie może mimo to zostać oszacowana poniżej regularnych niezbędnych (chociaż wysokich) kosztów. Koszty związane z potrzebą sprawowania osobistej opieki z reguły zostają pokryte przez własne dochody albo przez dochody z pracy, działalności zarobkowej, emerytury czy też renty rodzinnej i w niewielkiej części zostają uzupełnione przez zasadnicze zabezpieczenia (Grundsicherung; § 41 Kodeksu socjalnego niem. Sozialgesetzbuch SGB XII) i inne świadczenia, a w znacznej części także przez dochody z majątku[8]. Nie zawsze jednak wszystkie te źródła są wystarczające do pokrycia kosztów zakwaterowania w domu opieki czy też w domu spokojnej starości i wtedy dużą rolę odgrywają świadczenia alimentacyjne.

 

  1. Możliwość świadczeń (Leistungsfähigkeit)

 

Drugą przesłanką powstania roszczenia alimentacyjnego w Niemczech jest możliwość świadczeń po stronie zobowiązanego (Leistungsfähigkeit). Zobowiązanym do świadczeń alimentacyjnych nie jest bowiem ten, kto uwzględniając swoje inne zobowiązania, nie jest w stanie bez narażenia swojego utrzymania udzielić świadczenia alimentacyjnego (§ 1603 BGB). Możliwości świadczenia nie ocenia się zawsze na podstawie rzeczywistych dochodów, lecz na postawie tego, co zobowiązany mógłby osiągnąć przy użyciu swoich możliwości zarobkowych. Aby zobowiązani do alimentacji mogli zostać pozwani o alimenty, muszą posiadać środki do pokrycia własnych, niezbędnych potrzeb. Zasądzone alimenty nie mogą prowadzić do niewspółmiernego obciążenia dłużnika[9].

Jeżeli istnieje więcej dzieci zobowiązanych do alimentacji, to każde z nich odpowiada w stosunku do swoich możliwości. Dla ustalenia podziału ciężaru alimentacyjnego dzieci mogą żądać wzajemnie udzielenia informacji odnośnie do ważnych z punktu widzenia obowiązku alimentacyjnego stosunków majątkowych. Żądanie udzielenia informacji nie dotyczy jednak małżonka rodzeństwa[10].  

Przy określeniu zdolności zobowiązanego do świadczeń bierze się pod uwagę przede wszystkim jego dochody. Istotne z punktu widzenia obowiązku alimentacyjnego są wszystkie wpływy, które otrzymuje zobowiązany do alimentacji[11]. Przy ustalaniu zdolności dzieci do świadczeń alimentacyjnych w zakresie źródła dochodów, przy obowiązku alimentacyjnym względem rodziców zasadniczo nie mają miejsca żadne odstępstwa od ogólnych zasad. Tak więc do dochodów istotnych z punktu widzenia obowiązku alimentacyjnego zostaje doliczone np. wynagrodzenie z tytułu godzin nadliczbowych[12].

W ramach zdolności do świadczeń w niemieckim prawie alimentacyjnym występuje także element, na który należy zwrócić w tym miejscu uwagę, a mianowicie własne potrzeby, czy też udział własny zobowiązanego (niem. Selbstbehalt). Pod tym pojęciem rozumie się udział w dochodach, który pozostaje dłużnikowi alimentacyjnemu, aby pokryć swoje własne potrzeby[13]. Innymi słowy, własne potrzeby to określona kwota, która musi pozostać każdemu zobowiązanemu do alimentów na pokrycie jego własnych kosztów utrzymania. W tym zakresie widoczna jest specyfika obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców w Niemczech i zasadnicza różnica w stosunku do polskiego prawa alimentacyjnego.

Należy przy tym odróżnić, mając na względzie zobowiązanych i uprawnionych do alimentów, zgodnie z § 1601 BGB, „mały udział własny” na pokrycie własnych niezbędnych potrzeb od „dużego udziału własnego”, który powinien zapewnić zobowiązanym do alimentacji odpowiednie, godziwe zaspokojenie własnych potrzeb. Mały udział własny ma zastosowanie zgodnie z § 1603 ust. 2 przy obowiązku alimentacyjnym w stosunku do małoletnich niezamężnych dzieci oraz dzieci pełnoletnich. We wszystkich pozostałych przypadkach obowiązku alimentacyjnego krewnych należy się dłużnikowi alimentacyjnemu odpowiedni duży udział własny[14]. A więc zakres alimentacji jest ograniczony własnymi, odpowiednimi potrzebami zobowiązanego. W stosunku do małoletnich dzieci granica ta obowiązuje jednak nie do odpowiedniego godziwego utrzymania zobowiązanego, a jedynie do tzw. minimum egzystencji (niem. Existenzminimum)[15].

Dla zobrazowania powyższego warto przedstawić następujący przykład: dochody dziecka zobowiązanego do alimentacji, którego małżonek nie osiąga żadnych dochodów, to kwota 4.500 euro. Należy od niej odliczyć kwotę własnych potrzeb zobowiązanego, która aktualnie wynosi 1.800 euro[16], a następnie również kwotę potrzeb własnych małżonka zobowiązanego, która aktualnie wynosi 1.440 euro[17]. Zostaje kwota 1.260 euro; połowa z niej, a więc 630 euro, może zostać przeznaczona na alimentację rodziców[18].

Zaznaczyć należy, że od dochodów brutto zobowiązanego odlicza się to, czego nie uwzględnia się, ustalając bieżące potrzeby życiowe. Przez to otrzymuje się skorygowane dochody netto, które służą za podstawę obliczeń alimentów. Od dochodów potrącane są więc na przykład następujące pozycje: podatek dochodowy i podatek kościelny, wydatki związane z pracą, wydatki związane z opieką na wypadek starości lub choroby, świadczenia przysparzające majątku czy priorytetowe zobowiązania alimentacyjne[19].

 

III. Przesłanki obowiązku alimentacyjnego w Polsce

 

  1. Niedostatek

 

W Polsce warunkiem powstania obowiązku alimentacyjnego, oprócz istnienia między wierzycielem a dłużnikiem więzi rodzinno-prawnej, jest wystąpienie zarówno po stronie osoby ubiegającej się o świadczenia, jak i po stronie osoby, przeciwko której występuje ona z roszczeniem alimentacyjnym, dodatkowych przesłanek związanych z ich sytuacją ekonomiczną[20].

I tak, w pierwszej kolejności należy wskazać, iż ogólną przesłanką obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców jest niedostatek. Zgodnie bowiem z przepisem art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, poza powyższym przypadkiem (obowiązku rodziców świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie) uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Inne przesłanki o charakterze ekonomicznym to przesłanki określające zakres świadczeń alimentacyjnych, a więc usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego (art. 135 § 1 KRO). W kontekście uprawnień do świadczeń należy mieć więc na uwadze nie tylko pozostawanie w niedostatku, ale również okoliczność, że przy ustalaniu wysokości świadczeń alimentacyjnych brane są pod uwagę usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego. Oznacza to, że nawet jeżeli uprawniony będzie pozostawał w niedostatku, a jego usprawiedliwione potrzeby zostaną udowodnione, to świadczenie alimentacyjne nie zostanie zasądzone, gdy możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego nie pozwolą mu na pokrycie alimentów. 

W Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym brak jest definicji pojęcia niedostatku. Chcąc podjąć próbę określenia niedostatku, należy zastanowić się nad konkretyzacją pojęcia usprawiedliwionych potrzeb. Człowiek jako jednostka psychofizyczna i jako członek społeczeństwa w zasadzie jednakowo odczuwa potrzeby związane zarówno z biologiczną egzystencją, jak i potrzeby duchowe. Można nawet stwierdzić, że obydwa rodzaje są ze sobą sprzężone i tylko ich łączne zaspokojenie zapewnia godziwą egzystencję. Dlatego też nawet jeżeli zawęża się zakres usprawiedliwionych potrzeb do tzw. potrzeb elementarnych, trzeba mieć na względzie zarówno potrzeby materialne, jak i duchowe, choć niejednokrotnie w ograniczonym wymiarze[21]. Potrzeby każdego człowieka, zarówno te materialne, jak i niematerialne, nie są jednak identyczne. W zależności od indywidualnych cech uprawnionego, takich jak wiek, stan zdrowia, zawód, pozycja społeczna, czy też dotychczasowa stopa życiowa, kształtują się one odmiennie. Za znajdujące się w niedostatku należy uznać osoby, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb oraz nie posiadają własnych źródeł utrzymania w postaci wynagrodzenia za pracę, emerytury czy renty, ani dochodów z własnego majątku[22].

Wskazać jednak należy, że nawet posiadanie własnych środków może pozwalać na ustalenie, że uprawniony znajduje się w niedostatku, albowiem może w nim znajdować się np. bezrobotny, który co prawda pobiera stosowny zasiłek, ale jego wysokość netto, odpowiadająca jego możliwościom zarobkowym i majątkowym, nie wystarcza na pełne zaspokojenie jego usprawiedliwionych potrzeb. Dotyczy to także pracownika, emeryta czy rencisty, którym posiadane środki własne, odpowiadające ich możliwościom zarobkowym i majątkowym, nie zapewniają godziwej egzystencji[23].

O pozostawaniu w niedostatku można więc mówić w sytuacji, gdy uprawniony do alimentacji ma problem z zaspokojeniem chociażby części swoich usprawiedliwionych i niezbędnych potrzeb życiowych. Oznacza to więc, że jeżeli matka uprawniona do alimentów zamieszkuje ze swoją dobrze zarabiającą córką, która pomaga zaspokoić jej usprawiedliwione potrzeby, to nie można stwierdzić, że matka ta nie znajduje się w niedostatku. Jeżeli więc miałaby ona jeszcze inne dzieci, to nie są one zwolnione od alimentowania matki, oczywiście stosownie do ich możliwości zarobkowych i majątkowych[24]. Na pozostawanie w niedostatku może więc powołać się także uprawniony do alimentacji, którego usprawiedliwione potrzeby zaspokaja inna osoba, niebędąca zobowiązana do alimentacji lub będąca zobowiązana, ale w mniejszym zakresie. W takim wypadku uprawniony może żądać od zobowiązanego świadczeń alimentacyjnych, a osobie, która dostarczała środków utrzymania ponad swój obowiązek prawny, przysługuje roszczenie regresowe wobec zobowiązanego[25].

Nasuwa się również pytanie, czy obowiązek alimentacyjny istnieje także w wypadku, gdy uprawniony ma majątek, którego składniki można przeznaczyć na jego utrzymanie. Nie można bowiem mówić o niedostatku osoby, która przez zbycie swego majątku lub jego części mogłaby sama przez dłuższy okres czasu zaspokoić swe usprawiedliwione potrzeby z własnych środków[26]. Na ogół jednak zarówno doktryna, jak i judykatura stoją na stanowisku, że uprawniony powinien w zasadzie czerpać środki utrzymania także z substancji swojego majątku, chyba że jego rodzaj i wartość, a także okres przypuszczalnego zaspokojenia potrzeb uprawnionego wskazywałyby na nietrafność takiego stanowiska. Chodzi przede wszystkim o to, aby chronić uprawnionego przed wyzbyciem się przez niego substancji majątku przynoszącego stały dochód, przedmiotów służących do osobistego użytku, a także przedmiotów o szczególnej wartości emocjonalnej[27].

Stan niedostatku zostaje usunięty, jeżeli uprawniony otrzymuje jakieś dochody, które może zużyć na zaspokojenie swoich potrzeb, takie jak wynagrodzenie za pracę lub świadczone usługi, dochody uzyskiwane z posiadanego majątku, świadczenia emerytalne lub rentowe czy też renty odszkodowawcze[28].

 

  1. Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego

 

Jak zostało już wyżej wskazane, oprócz ogólnej przesłanki powstania obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców, przy określeniu zakresu świadczeń alimentacyjnych należy mieć na uwadze dodatkowe dwie przesłanki, a mianowicie: usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Zachodzi między nimi współzależność, polegająca na tym, że usprawiedliwione potrzeby uprawnionego powinny być zaspokajane w takim zakresie, w jakim pozwalają na to możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Samo istnienie usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego nie oznacza jednak, że powództwo o zasądzenie alimentów jest w każdym wypadku zasadne. Poza tą przesłanką musi zaistnieć również możliwość świadczenia alimentacyjnego po stronie zobowiązanego. Co więcej, należy mieć na uwadze, iż zaspokajanie potrzeb każdego uprawnionego do alimentów w pierwszej kolejności powinno być zaspokojone jego „własnymi siłami”, a więc z dochodów własnych uprawnionego[29].

Przy próbie określenia pojęcia niedostatku wskazano już, że usprawiedliwione potrzeby uprawnionego, to potrzeby zarówno materialne, jak i niematerialne. Dodatkowo, przez usprawiedliwione potrzeby będącego w niedostatku należy rozumieć takie potrzeby, których zaspokojenie jest konieczne do godziwej egzystencji uprawnionego, a więc do wyłączenia stanu niedostatku. Z jednej strony nie można ich ograniczać do minimum egzystencji, a z drugiej nie należy ich interpretować tak szeroko, jak w przypadku obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dzieci, gdzie uprawniony ma prawo do równej stopy życiowej z zobowiązanym[30]. Co ważne, niezaspokojone potrzeby uprawnionego można uznać za usprawiedliwione tylko wtedy, jeżeli nie potrafi on ich zaspokoić samodzielnie, mimo podejmowania starań w tym kierunku. Pozostawanie w niedostatku osoby, która nie podjęła prób zaradzenia trudnej sytuacji, a także żądanie alimentów przez osobę, która popadła w niedostatek w konsekwencji hulaszczego trybu życia, nie uprawnia do ich uzyskania[31].

 

  1. Możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego

 

Jak już wspominano, zakres świadczeń alimentacyjnych zależy również od możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego. Podstawowym, ale nie jedynym, źródłem tych możliwości zarobkowych jest oczywiście wynagrodzenie za pracę. Na równi z wynagrodzeniem traktuje się uzyskiwanie przez zobowiązanego świadczenia z innych tytułów, w szczególności emeryturę, rentę inwalidzką, rentę odszkodowawczą, zasiłki z ubezpieczenia społecznego za czas niemożności pełnienia pracy, stypendia itp.[32] Zaznaczyć również należy, że chodzi nie tylko o zarobki i dochody aktualnie uzyskiwane przez zobowiązanego, ale również te, które mógłby on uzyskać przy wykorzystaniu swoich sił fizycznych i umiejętności umysłowych[33]. Kwestią sporną pozostaje natomiast, czy można żądać od zobowiązanego do alimentowania swoich rodziców, aby w zakresie swoich możliwości majątkowych zbył część swojego majątku lub określony jego składnik. Wydaje się być słuszny pogląd, zgodnie z którym należy to oceniać indywidualnie i w zależności od całokształtu okoliczności[34], a w wypadku obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec rodziców należy do tego podchodzić z jeszcze większą ostrożnością niż w szczególnym wypadku alimentowania dzieci, które nie są jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie.

 

IV. Podsumowanie

 

Podsumowując powyższe rozważania, zwrócić należy uwagę na następujące kwestie:

 

  • W Niemczech podstawowymi przesłankami obowiązku alimentacyjnego względem rodziców są: stan potrzeby po stronie uprawnionego oraz możliwości świadczenia po stronie zobowiązanego. W Polsce natomiast ogólną przesłanką powstania takiego obowiązku jest niedostatek, natomiast dodatkowymi przesłankami określającymi zakres obowiązku są usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Mimo jednak tych niewielkich różnic, zarówno doktryna, jak i orzecznictwo w obu krajach podobnie opisują wskazane przesłanki.

 

  • Ocena zaistnienia stanu potrzeby uprawnionego, będącego przesłanką obowiązku alimentacyjnego w prawie niemieckim i polskim, jak również w wielu innych krajach, jest zależna od okoliczności konkretnej sprawy i pozostawiona jest uznaniu organu orzekającego. Z uwagi jednak na ściśle indywidualny wymiar tej przesłanki nie jest ona ściśle zdefiniowana[35]. Stan potrzeby uprawnionego jest różnie określany, np. jako „niedostatek” w Polsce czy też jako „potrzeba” lub „pozostawanie w potrzebie”, czy też „ubóstwo” (Bedürftigkeit) w Niemczech. Zasadniczo jednak oba systemy prawne podobnie określają stan potrzeby, z uwzględnieniem jednak odmienności wynikających z sytuacji ekonomicznej czy też społecznej tych państw.

 

  • Zarówno w Polsce, jak i w Niemczech sądy przy ustalaniu wysokości świadczeń alimentacyjnych nie mają całkowitej swobody. Muszą bowiem uwzględnić z jednej strony potrzeby uprawnionego, a z drugiej strony możliwości zobowiązanego, co oznacza, że świadczenie nie może być zasądzone poniżej potrzeb uprawnionego ani powyżej możliwości finansowych zobowiązanego. Te dwie podstawowe przesłanki wymiaru świadczeń alimentacyjnych pozwalają dostosować ich wysokość do całokształtu okoliczności faktycznych danej sprawy[36].

 

  • Zasadnicza różnica między polskim prawem alimentacyjnym a niemieckim sprowadza się do tego, że sądy niemieckie, określając wysokość świadczeń, kierują się, oprócz wskazanych zasad, wytycznymi Sądu Krajowego w Dusseldorfie, czyli tzw. tabelami dusseldorfskimi (niem. Düsseldorfer Tabelle). Tabele te określają kwotowo wiele elementów obowiązku alimentacyjnego, zarówno dzieci względem rodziców, jak i obowiązku rodziców wobec dzieci, czy też obowiązku pomiędzy małżonkami.

 

  • Z jednej strony swoboda sądów niemieckich w orzekaniu o obowiązku alimentacyjnym względem rodziców jest więc dodatkowo ograniczona, a z drugiej strony określanie elementów obowiązku alimentacyjnego przez wytyczne wydawane przez sąd zapewnia większą ochronę prawną zarówno zobowiązanemu, jak i uprawnionemu do alimentacji oraz ujednolica linię orzeczniczą.

 

  • W tym miejscu należałoby się zastanowić, czy nie warto byłoby wprowadzić takiego ujednolicenia do polskiego prawa rodzinnego. Należy bowiem wskazać, iż z uwagi na wzrastającą liczbę osób uprawnionych do świadczeń emerytalnych z jednej strony i obniżenie wysokości tych świadczeń z drugiej, w niedalekiej przyszłości w Polsce pozwów o alimenty przeciwko dzieciom będzie znacznie więcej. Wprowadzenie wytycznych analogicznych jak w prawie niemieckim pomogłoby przygotować polskie sądy orzekające w sprawach o alimenty dla rodziców do możliwie jak najbardziej spójnego wyrokowania.

 

  • Wprowadzenie wytycznych mogłoby dotyczyć nie tylko alimentów dzieci wobec rodziców, ale także rodziców wobec dzieci. W tabelach niemieckich wysokość alimentów rodziców wobec dzieci jest uzależniona od dochodów netto zobowiązanego i wieku uprawnionego. Wytyczne te są więc niejako dostosowaniem teoretycznych przepisów do praktyki oraz do wysokości aktualnych zarobków.

 

                                                     * Anna Król, aplikant adwokacki (Warszawa), doktorant KUL (Lublin)

 

Summary

 

Prerequsites of maintenance obligation of parents according to Polish and German Law

 

The article cointains analysis of maintenance obligation of parents according to Polish and German law. The author begins her consideration with a analysis of the financial and family situation of parents.  There is no doubt, that institution of maintenance of parents in Germany is fully developed. The main issue of the article is explanation of maintenance obligation  according to German Law like: need or needines and ability to pay and according to Polish Law like: privation, reasonable needs and earning and financial capacity.  At the end of the article author compares our domestic situation with German Law and indicates similarities and differences.

 

Keywords: german law , family law, maintenance obligation, maintenance of parents

 

Pojęcia kluczowe: prawo niemieckie, prawo rodzinne, obowiązek alimentacyjny, alimenty na rodziców

 

 

 [PRZYPISY:]

 

[1] D. Schwab, Familienrecht, München 2011, s. 383.

[2] J. Gernhuber, D. Coester-Waltjen, Familienrecht, München 2010, s. 560.

[3] H. Haak, Obowiązek alimentacyjny, Toruń 1995, s. 59–60.

[4] D. Schwab, Familienrecht, s. 384.

[5] F. D. Appelt, Der Elternunterhalt: aktueller Rechtszustand und Reformdiskussion, Tübingen 2007, s. 12.

[6] J. Gernhuber, D. Coester-Waltjen, Familienrecht, s. 562–563.

[7] W. Born, Unterhaltspflicht, [w:] Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: BGB Band 9: Familienrecht II: §§ 1589–1921, SGB VIII, München 2012, s. 222.

[8] J. Gernhuber, D. Coester-Waltjen, Familienrecht, s. 563.

[9] D. Schwab, Familienrecht, s. 384.

[10] J. Gernhuber, D. Coester-Waltjen, Familienrecht, s. 563.

[11] F. D. Appelt, Der Elternunterhalt: aktueller Rechtszustand und Reformdiskussion, s. 42.

[12] J. Gernhuber, D. Coester-Waltjen, Familienrecht, s. 564.

[13] F. D. Appelt, Der Elternunterhalt: aktueller Rechtszustand und Reformdiskussion, s. 50.

[14] Tamże, s. 51.

[15] I. Börner, Familienunterhalt im BGB, Frankfurt am Main 1994, s. 19.

[16] Düsseldorfer Tabelle, stan na 01.01.2016, s. 3, http://www.olg-duesseldorf.nrw.de/infos/Duesseldorfer_tabelle/Tabelle-2016/  [2016.07.01, godz. 15:00].

[17] Tamże, s. 3.

[18] https://www.familienrecht.de/unterhalt/2015-neue-werte-selbstbehalt-berechnungsbeispiele/  [2016.07.02, godz. 20:30].

[19] D. Appelt, Der Elternunterhalt: aktueller Rechtszustand und Reformdiskussion, s. 50.

[20] M. Andrzejewski, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2006, s. 205.

[21] T. Smyczyński, Alimentacja członków rodziny w świetle systemu zabezpieczenia społecznego, Wrocław 1989, s. 19.

[22] J. Ignaczewski, Obowiązek alimentacyjny po nowelizacji. Art. 128–1441 KRO. Komentarz, Warszawa 2009, s. 65.

[23] H. Haak, Obowiązek alimentacyjny, s. 101.

[24] J. Ignaczewski, Obowiązek alimentacyjny po nowelizacji, s. 66.

[25] K. Pietrzykowski, Obowiązek alimentacyjny, [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2015, s. 798.

[26] H. Haak, Obowiązek alimentacyjny, s. 102.

[27] T. Smyczyński, Alimentacja członków rodziny w świetle systemu zabezpieczenia społecznego, s. 20–21.

[28] K. Pietrzykowski, Obowiązek alimentacyjny, s. 798.

[29] J. Ignaczewski, Obowiązek alimentacyjny w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, [w:] Alimenty, red. J. Ignaczewski, Warszawa 2009, s. 76–77.

[30] H. Haak, Obowiązek alimentacyjny, s. 104.

[31] M. Andrzejewski, Prawo rodzinne i opiekuńcze, s. 205.

[32] K. Pietrzykowski, Obowiązek alimentacyjny, s. 802.

[33] M. Andrzejewski, Prawo rodzinne i opiekuńcze, s. 208.

[34] K. Pietrzykowski, Obowiązek alimentacyjny, s. 802.

[35] A. Juryk, Alimenty w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa 2012, s. 57.

[36] Tamże, s. 77.



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA