Odmowa przeprowadzenia i wykorzystania dowodu objętego zakazem dowodowym z art. 168a k.p.k.

Sebastian Brzozowski, sędzia Sądu Okręgowego w Gdańsku (Gdańsk)
e.Palestra 2016, poz. 29/A
A+ A-
 

e.Palestra 2016, poz. 29A

[data publikacji: 19.12.2016]

 

 

Sebastian Brzozowski

 

Odmowa przeprowadzenia i wykorzystania dowodu objętego zakazem dowodowym z art. 168a k.p.k.

 

Od redakcji:

Tekst wpłynął do redakcji „Palestry” 29 grudnia 2015 r., poddany został procedurze recenzyjnej i zakwalifikowany do druku. Zanim zdołaliśmy go opublikować, z dniem 16.04.2016 r. zmianie uległa treść art. 168a k.p.k. – tak znacząca (zarówno pod względem konstrukcji, jak i treści normatywnej), że właściwie nie było możliwe dokonanie korekty wcześniej nadesłanego tekstu. Zachował on jednak aktualność w odniesieniu do postępowań jurysdykcyjnych prowadzonych w oparciu o przepisy obowiązujące od 1.07.2015 r. do 15.04.2016 r. W porozumieniu z Autorem zamieszczamy to wartościowe opracowanie, podkreślając, że rozważania w nim zawarte mogą być odniesione do ograniczonej liczby wszczętych postępowań. Aktualny stan prawny przedstawił Autor w odrębnym artykule, publikowanym na łamach „Palestry” w numerze 1–2 z 2017 r.

 

 

            Zakaz dowodowy wprowadzony do unormowań prawnodowodowych procesu karnego przepisem art. 168a k.p.k. ma istotne znaczenie dla wyznaczenia ram działań uczestników postępowania w zakresie wprowadzania dowodów do postępowania karnego i korzystania z nich. Dotychczasowe rozważania odnoszące się do tej regulacji ogniskowały się przede wszystkim na celu i charakterze tego zakazu dowodowego, a także jego treści i zakresie[1]. Jedynie na marginesie głównego nurtu rozważań analizie poddawana była kwestia stosowania zakazu dowodowego z art. 168a k.p.k. w toku postępowania w kontekście decyzji procesowych sądu. Zagadnienie to ma natomiast doniosłe znaczenie praktyczne. W przypadku bowiem wystąpienia okoliczności objętych hipotezą normy z art. 168a k.p.k. dowód nie może zostać przeprowadzony i wykorzystany w procesie karnym. Rodzi się zatem pytanie, w jaki sposób winna zostać procesowo rozstrzygnięta przez sąd kwestia wykluczenia z procesu karnego dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego.

            Wskazuje się, że przepis art. 168a k.p.k. zawiera ogólny zakaz korzystania z dowodów uzyskanych nielegalnie[2]. Z brzmienia przepisu wynika, iż dyspozycja normy art. 168a k.p.k. obejmuje dwie sytuacje: zakaz przeprowadzenia dowodu oraz zakaz wykorzystania dowodu uzyskanego w warunkach określonych w hipotezie tej normy. Oznacza to, że z jednej strony niedopuszczalne jest wprowadzenie do postępowania karnego dowodu uzyskanego do celów tego postępowania za pomocą czynu zabronionego, z drugiej zaś – konieczne jest wyeliminowanie takiego dowodu z postępowania, jeżeli został on już wprowadzony do procesu, jednakże z naruszeniem zakazu dowodowego[3].

            Rozumienie pojęcia „przeprowadzenie dowodu” nie wywołuje zasadniczych wątpliwości. Nie odnosząc się w tym miejscu do wielości znaczeń, w których termin „dowód” występuje, ogólnie przyjąć należy, iż przeprowadzeniem dowodu jest szczególne, procesowo kwalifikowane wprowadzenie dowodu do zbioru dowodów, w oparciu o które rozstrzygana jest kwestia odpowiedzialności karnej oskarżonego, polegające na zapoznaniu się z dowodem przez organ procesowy i strony postępowania w trybie i formie przewidzianych zwykle wprost w przepisach prawa[4]. W obecnym stanie prawnym dowody w postępowaniu jurysdykcyjnym przeprowadzane są przez strony[5], co oznacza, że to strony zapoznają sąd z poszczególnymi dowodami. Jedynie wyjątkowo, gdy jest to uzasadnione okolicznościami, sąd przeprowadza dowody z urzędu[6]. Przeprowadzenie dowodu poprzedzone jest dopuszczeniem dowodu, co w postępowaniu jurysdykcyjnym należy do wyłącznej kompetencji organu procesowego.

            Warunkiem przeprowadzenia dowodu jest więc jego uprzednie dopuszczenie w trakcie postępowania przez sąd lub przewodniczącego – art. 167 § 1 k.p.k. w zw. z art. 368 k.p.k. Decyzja procesowa o dopuszczeniu dowodu nie wymaga uzasadnienia (art. 98 § 3 k.p.k.). Jeżeli natomiast dowód został pozyskany w warunkach określonych w hipotezie normy art. 168a k.p.k., nie może on zostać przeprowadzony. Wiedzę, że dowód został pozyskany dla celów postępowania przy pomocy czynu zabronionego, organ może powziąć samodzielnie lub uzyskać ją od strony (z reguły przeciwnej niż wnioskująca o dopuszczenie dowodu). W przypadku gdy strona posiada informacje, że dowód został pozyskany dla celów postępowania przy pomocy czynu zabronionego, o którym mowa w art. 1 § 1 k.k., powinna je przedłożyć organowi prowadzącemu postępowanie, wraz z wnioskiem o oddalenie wniosku dowodowego strony przeciwnej. Ocena dopuszczalności przeprowadzenia dowodu następuje w takiej sytuacji apriorycznie[7].

            Wniosek o oddalenie wniosku dowodowego z powołaniem się na wystąpienie zakazu dowodowego, jak się zdaje, należy oceniać w kategoriach tzw. quasi-wniosku, o którym mowa w art. 9 § 2 k.p.k. Przepis ten przewiduje dla stron i innych bezpośrednio zainteresowanych osób możliwość składania wniosków o dokonanie tych czynności, które organ może lub ma obowiązek podejmować z urzędu. Przyjąć należy, iż obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest odmowa przeprowadzenia dowodu pozyskanego w okolicznościach objętych hipotezą zakazu dowodowego z art. 168a k.p.k. Zasadniczo w przypadku złożenia przez stronę quasi-wniosku sąd nie ma obowiązku procesowego ustosunkowania się do niego, bowiem stanowi on jedynie impuls uruchamiający podjęcie wnioskowanej czynności z urzędu[8]. W przypadku quasi-wniosku, jeżeli organ procesowy nie dostrzega potrzeby dokonania wnioskowanej czynności, powinien wniosek załączyć do akt sprawy bez konieczności wydawania decyzji odmownej. Nie jest konieczne rozstrzyganie w drodze procesowej ani o dopuszczalności takiego wniosku, ani o jego merytorycznej zasadności[9].

            Jednakże w odniesieniu do wniosku strony o oddalenie wniosku dowodowego strony przeciwnej z uwagi na fakt, iż przeprowadzenie wnioskowanego dowodu naruszałoby zakaz dowodowy z art. 168a k.p.k., każdorazowo wydana zostanie decyzja procesowa rozstrzygająca o jego merytorycznej zasadności. Kwestia sposobu zbadania merytorycznej zasadności takiego wniosku, aczkolwiek niezwykle interesująca, przekracza ramy niniejszych rozważań. Analizując zagadnienie procesowego rozstrzygnięcia w przedmiocie takiego wniosku, stwierdzić trzeba, iż sąd odniesie się do niego w formie postanowienia. W przypadku gdy uzna, że strona zasadnie wskazuje, iż przeprowadzenie wnioskowanego przez stronę przeciwną dowodu naruszałoby zakaz dowodowy z art. 168a k.p.k., wniosek dowodowy będzie podlegał oddaleniu. Zatem stwierdzenie, że wniosek o oddalenie wniosku dowodowego innej strony jest zasadny, znajdzie wyraz w decyzji procesowej o oddaleniu wniosku dowodowego.

            Nie może bowiem budzić wątpliwości, że niemożliwość przeprowadzenia dowodu z uwagi na wystąpienie zakazu dowodowego znajduje odzwierciedlenie w decyzji procesowej o oddaleniu wniosku dowodowego strony. Wskazuje na to dyspozycja art. 170 § 1 pkt 1 k.p.k., zgodnie z którą oddala się wniosek dowodowy, jeżeli przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne. Wystąpienie okoliczności objętych zakresem zakazu dowodowego sprawia zaś, że przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne. Z kolei paragraf 3 art. 170 k.p.k. określa formę takiej decyzji procesowej, stanowiąc, że oddalenie wniosku dowodowego następuje w formie postanowienia. Natomiast uznanie przez sąd, że wniosek o oddalenie wniosku dowodowego strony przeciwnej z uwagi na wystąpienie okoliczności objętych treścią zakazu dowodowego jest bezpodstawny, skutkować będzie dopuszczeniem wnioskowanego dowodu. W tej sytuacji ocena sądu, że dowód nie został pozyskany w warunkach określonych w art. 168a k.p.k., zostanie wyrażona poprzez wydanie postanowienia o dopuszczeniu dowodu. Na podstawie tego postanowienia dowód zostanie przeprowadzony, a więc organ procesowy i strony zapoznają się z jego treścią i stanie się on częścią materiału dowodowego w sprawie.

            Zdecydowanie bardziej skomplikowaną materią jest kwestia zakazu wykorzystania dowodu pozyskanego w okolicznościach, o których mowa w art. 168a k.p.k. Pojęcie „wykorzystanie dowodu” wzbudza kontrowersje co do swojego zakresu. Niewątpliwie odnosi się ono do dowodu, który został dopuszczony i przeprowadzony. Dopiero bowiem po przeprowadzeniu dowodu możliwe jest jego wykorzystanie. Zatem zakaz wykorzystania dowodu oznacza sytuację, w której okoliczności wskazujące na wystąpienie zakazu dowodowego przedstawione zostały organowi procesowemu po przeprowadzeniu dowodu, bądź też znane one były organowi przed przeprowadzeniem dowodu, lecz zostały błędnie uznane za niewyczerpujące przesłanek z art. 168a k.p.k.[10] Ocena, czy w odniesieniu do dowodu zachodzą przesłanki objęte hipotezą normy art. 168a k.p.k., następuje więc aposteriorycznie[11]. Przykładowo: fakt uzyskania dowodu w wyniku dokonania czynu zabronionego został ujawniony przez jedną ze stron już po przeprowadzeniu dowodu, a informacje o okolicznościach uzasadniających przyjęcie, że dowód objęty jest zakazem dowodowym z art. 168a k.p.k., przedstawione zostały niezwłocznie organowi procesowemu. Bezsprzecznie dowód został przeprowadzony, a zatem wprowadzony do zbioru dowodów. Jednakże z uwagi na dyspozycję art. 168a k.p.k. nie może on zostać wykorzystany w postępowaniu.

            Zagadnienie procesowej notyfikacji niemożności wykorzystania dowodu jest niejednoznaczne i zdecydowanie bardziej skomplikowane niż kwestia decyzji procesowej w przedmiocie przeprowadzenia dowodu objętego zakazem dowodowym. Sam przepis art. 168a k.p.k., wprowadzający zakaz dowodowy, nie zawiera mechanizmu reakcji organu procesowego w przypadku wystąpienia okoliczności objętych hipotezą tej normy. W odniesieniu do zakazu przeprowadzenia dowodu konieczność wydania postanowienia wynika z dyspozycji art. 170 § 3 k.p.k. Brak jest podobnego unormowania w przypadku stwierdzenia niemożności wykorzystania dowodu objętego zakazem dowodowym. W zakresie tym można konstruować różne sposoby postępowania. Wskazuje się, że w przypadku stwierdzenia przed zamknięciem przewodu sądowego, że dowód został uzyskany w warunkach określonych w art. 168a k.p.k., o uznaniu niedopuszczalności dowodu należy orzec postanowieniem[12]. W sytuacji, gdy okoliczności wskazujące na wystąpienie zakazu dowodowego stwierdzone zostaną w trakcie narady, możliwe jest wznowienie przewodu sądowego, by umożliwić stronom wypowiedzenie się odnośnie do dopuszczalności dowodu[13]. Prezentowane jest też stanowisko, że stwierdzenie niemożności wykorzystania dowodu nie wymaga odrębnej decyzji procesowej[14].

            Zasadne jest przyjęcie, że nie ma podstaw do wydawania przez organ procesowy w toku postępowania postanowienia o niemożności wykorzystania dowodu. Takie rozwiązanie nie zostało wprowadzone do przepisu art. 168a k.p.k. Nie wynika także, jak w przypadku odmowy dopuszczenia, a w konsekwencji – przeprowadzenia dowodu, z innych przepisów. Brak stosownego uregulowania tej materii wskazuje, że nie było zamiarem ustawodawcy wprowadzanie mechanizmu eliminowania dowodu z postępowania poprzez wydanie decyzji procesowej, zwłaszcza że w odniesieniu do przeprowadzenia dowodu unormowanie takie istnieje. Nie jest zasadne przyjmowanie, iż w tym zakresie istnieje luka konstrukcyjna, którą należy usunąć w drodze analogii; logiczne jest raczej uznanie, że jest to celowy zabieg ustawodawcy[15]. Jeśliby ustawodawca zmierzał do skonstruowania mechanizmu wykluczenia wykorzystania dowodu poprzez wydanie postanowienia w tej kwestii, unormowanie takie nie zostałoby pominięte.

            Przeciwko konieczności wydawania decyzji procesowej o niewykorzystaniu dowodu przemawia również posłużenie się przez ustawodawcę terminem „wykorzystanie dowodu”. Pojęcie to nie zostało zdefiniowane w przepisach karnoprocesowych i może być rozumiane w różny sposób. Prezentowane jest stanowisko, że wykorzystanie dowodu oznacza przynależność danego dowodu do materiału dowodowego, na podstawie którego wydawane jest rozstrzygnięcie w sprawie – odnoszące się do meritum lub dotyczące bytu procesu[16]. Nie jest przy tym istotne, czy dany dowód był przydatny dla poczynienia ustaleń faktycznych w sprawie, decydujące znaczenie ma możliwość zaliczenia określonego dowodu do katalogu dowodów, na podstawie których ustalenia faktyczne są dokonywane[17]. Wyrażane są również poglądy, że pojęcie „wykorzystanie dowodu” należy rozumieć szeroko, a więc w jego zakres wchodzi każdego rodzaju posłużenie się informacjami wynikającymi z treści dowodu uzyskanego w warunkach określonych w art. 168a k.p.k., w tym także dla ustalenia innych dowodów[18].

            Możliwe jest także wąskie rozumienie sformułowania „wykorzystanie dowodu”. W tym ujęciu wykorzystanie dowodu oznacza użycie go do ustalenia okoliczności faktycznych w sprawie. Dowód jest wykorzystany, kiedy zostaje on poddany przez organ procesowy ocenie dotyczącej jego wiarygodności, a następnie – oceniony jako wiarygodny i miarodajny – stanowi podstawę ustaleń faktycznych[19]. Wykorzystanie dowodu polega na włączeniu go do podstawy orzeczenia w zakresie oparcia na nim ustaleń faktycznych[20]. W takim rozumieniu wykorzystanie dowodu nie jest równoznaczne z przynależnością dowodu do materiału dowodowego, lecz związane jest z jego przydatnością dla ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Zakaz wykorzystania dowodu dotyczy dowodu istniejącego i wprowadzonego do katalogu dowodów, który pozbawiony zostaje aktywności procesowej[21]. Przykład dowodu niewykorzystanego mogą stanowić wyjaśnienia oskarżonego, którym organ procesowy odmówił wiarygodności. Dowód taki został dopuszczony i przeprowadzony, przynależy on do zbioru dowodów w sprawie, jednakże – z uwagi na brak wiarygodności – nie stanowi podstawy ustaleń faktycznych w sprawie.

            Na gruncie art. 168a k.p.k. termin „wykorzystanie dowodu” użyty został, jak się zdaje, w wąskim znaczeniu. Należy zwrócić uwagę, że ustawodawca nie posłużył się sformułowaniem „nie stanowi dowodu” lub „nie może stanowić dowodu” (jak np. w art. 171 § 5 k.p.k.), co jest równoznaczne z niemożnością włączenia danego dowodu do materiału dowodowego gromadzonego w sprawie. Oznacza to, że dowód, który aposteriorycznie oceniony został jako pozyskany w warunkach art. 168a k.p.k., stanowi wprawdzie element zbioru dowodów (stanowi dowód), jednakże nie może zostać użyty jako podstawa dokonywania ustaleń faktycznych w sprawie. Redakcja przepisu art. 168a k.p.k. nie wskazuje na wyłączenie przeprowadzonego dowodu z zakresu materiału dowodowego zebranego w toku postępowania; nakazuje nie brać go pod uwagę przy rozstrzyganiu o meritum lub o bycie procesu karnego.

            W przypadku eliminacji określonego dowodu ze zbioru dowodów ustawodawca wprost wskazuje mechanizm wyłączenia, aż do zniszczenia włącznie. Przepis art. 192a k.p.k. przewiduje usunięcie i zniszczenie pobranego materiału, zbędnego dla postępowania. Również w ustawie z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym[22] w art. 6 przewidziano, że wskazane w tym przepisie czynności dowodowe uznaje się za niebyłe, a określone dokumenty podlegają zniszczeniu. Zatem i w tym przypadku dochodzi do faktycznego, fizycznego usunięcia pewnych dokumentów, zaś sformułowanie, że czynności dowodowe uznaje się za niebyłe, zmierza do osiągnięcia stanu, jakby czynności te nie zostały wykonane. Podobnie w odniesieniu do zapisów utrwalonych w trakcie kontroli i utrwalania rozmów, w art. 238 § 3 i 4 k.p.k. przewidziane jest ich zniszczenie. Analogiczny mechanizm zniszczenia pozyskanych materiałów wprowadzony został także w przepisie art. 19 ust. 17 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji[23], łącznie ze wskazaniem komisyjnego trybu tej czynności. Eliminacja dowodu z materiału dowodowego może więc nastąpić przez pozbawienie dowodu przymiotu dowodu („nie stanowi dowodu”) lub też przez wyraźne wskazanie na konieczność usunięcia danego dowodu i jego zniszczenie. W przypadku regulacji art. 168a k.p.k. zastosowana została odmienna konstrukcja, co uzasadnia wniosek, że przez wykorzystanie dowodu należy rozumieć jego użycie do ustalenia okoliczności faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia.

            Zbyt daleko idące wydaje się wnioskowanie, że sformułowanie „wykorzystanie dowodu” w rozumieniu art. 168a k.p.k. obejmuje każdy sposób użycia informacji wynikających z treści dowodu, a więc także dla uzyskania kolejnych dowodów. Jeśliby w istocie zamiarem ustawodawcy było wprowadzenie tak daleko idących implikacji terminu „wykorzystanie dowodu” w przepisie art. 168a k.p.k., wówczas zostałoby to wyraźnie wskazane w przepisie. Wprowadzenie zakazu wykorzystania „owoców zatrutego drzewa” jest kwestią na tyle istotną w ramach zagadnień zakazów dowodowych, że regulacja tej materii powinna być jasna i niebudząca wątpliwości co do zakresu tego zakazu dowodowego. Przy odkodowywaniu zakresu zakazu dowodowego z art. 168a k.p.k. nie można pominąć tego, że zakazy dowodowe są wyjątkami od „swobody dowodzenia”[24], co sprawia, iż w konsekwencji można dokonywać wykładni rozszerzającej zakresu zakazu dowodowego[25]. Zakazy dowodowe, które stanowią ograniczenie możliwości dokonywania w procesie karnym ustaleń prawdziwych, powinny być interpretowane ściśle[26].

            Wąskie rozumienie zakresu terminu „wykorzystanie dowodu” oznacza, że w przypadku wystąpienia okoliczności objętych hipotezą art. 168a k.p.k. w odniesieniu do dowodu, który został już przeprowadzony, nie będzie on mógł stanowić podstawy ustaleń faktycznych w procesie. Z reguły ocena, czy dany dowód jest przydatny dla rozstrzygnięcia sprawy merytorycznie (lub dla bytu procesu), następuje na etapie wyrokowania. Wówczas bowiem organ procesowy dokonuje oceny zgromadzonych w sprawie dowodów, zarówno pod kątem wiarygodności, legalności, prawdziwości, jak i użyteczności dla ustalenia faktów stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Ocena, że dowód nie zostanie wykorzystany przy ustalaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w sprawie, nie wymaga wydania odrębnej decyzji procesowej. Jeżeli więc zeznania świadka zostaną ocenione jako niewiarygodne, nie zostaną one włączone do podstawy ustaleń faktycznych, co znajdzie odzwierciedlenie w uzasadnieniu orzeczenia. W przypadku uznania aposteriorycznie, że dany dowód odnosi się do okoliczności irrelewantnej dla meritum sprawy, również nie będzie on stanowił podstawy ustaleń okoliczności faktycznych, przy czym ocena taka zawarta zostanie dopiero w uzasadnieniu orzeczenia.

            Niewykorzystanie dowodu do ustalenia okoliczności faktycznych w sprawie nie znajduje wyrazu w odrębnej decyzji procesowej organu prowadzącego postępowanie. Ocena, czy dany dowód zostanie wykorzystany, następuje na etapie wyrokowania, co sprawia, że stanowisko organu procesowego znajdzie swój wyraz w uzasadnieniu orzeczenia. Nawet jeżeli okoliczności uzasadniające przyjęcie, że określony dowód pozyskany został w warunkach art. 168a k.p.k., ujawnione zostaną przed zamknięciem przewodu sądowego, nie ma podstaw do wydawania odrębnej decyzji procesowej w kwestii możliwości jego wykorzystania w postępowaniu. Dokonanie aposteriorycznej oceny niedopuszczalności wykorzystania dowodu z uwagi na wystąpienie okoliczności wskazanych w hipotezie normy art. 168a k.p.k. nie skutkuje koniecznością notyfikacji tego stronom w postaci odrębnej decyzji procesowej.

            Prezentowany jest pogląd, że wyjątkiem od zasady braku informowania stron o niemożliwości wykorzystania dowodu z uwagi na jego pozyskanie w warunkach wskazanych w art. 168a k.p.k. jest sytuacja, w której strona złoży wniosek – w oparciu o art. 9 § 2 k.p.k. – o uznanie przez organ procesowy, że dany dowód nie może zostać wykorzystany[27]. Wówczas, jak się wskazuje, organ procesowy powinien poinformować uczestników o swoim stanowisku co do możliwości wykorzystania dowodu, jednakże nie jest konieczne wydawanie postanowienia[28]. Stanowisko to jest o tyle niespójne, że nie jest jasne, w jakiej formie strony miałyby zostać poinformowane o tym, że dowód nie zostanie wykorzystany (lub przeciwnie – że będzie wykorzystany), skoro nie byłaby to decyzja procesowa w formie postanowienia. Nie mogłoby to być zarządzenie przewodniczącego, bowiem decyzję o wykorzystaniu lub niemożliwości wykorzystania dowodu podejmuje organ procesowy, a więc w postępowaniu jurysdykcyjnym – sąd, a nie przewodniczący. Decyzja taka winna być więc poprzedzona naradą, której rezultat – jeśliby miał zostać oznajmiony stronom – powinien przybrać formę decyzji procesowej. Trudno również przyjąć, że strony o tak ważnej kwestii zostaną po prostu poinformowane przez przewodniczącego, niejako w formie „czynności technicznej”. Zasadne więc wydaje się przyjęcie konsekwentnego stanowiska o braku konieczności notyfikacji stronom stanowiska organu procesowego odnośnie do dopuszczalności wykorzystania danego dowodu – do chwili wyrokowania (lub wydania innego rozstrzygnięcia w sprawie).

            Brak decyzji procesowej w przedmiocie niemożności wykorzystania dowodu na skutek następczej oceny, że wchodzi on w zakres hipotezy art. 168a k.p.k., może wywoływać pewne niedogodności dla stron, bowiem nie mają one w toku postępowania pewności, czy organ procesowy użyje danego dowodu dla ustalenia okoliczności faktycznych w sprawie, czy też odmówi jego wykorzystania. Strony w takiej sytuacji zmuszone są brać pod uwagę niekorzystne dla siebie stanowisko organu procesowego odnośnie do wykorzystania dowodu, przewidywać potencjalną odmowę wykorzystania dowodu. Wprawdzie komplikuje to nieco sytuację stron, jednakże nie wyłącza ich uprawnień do zgłaszania wniosków dowodowych. Strona winna więc wnioskować o przeprowadzenie nie tylko dowodu, co do którego istnieje możliwość odmowy jego wykorzystania z uwagi na zakaz dowodowy z art. 168a k.p.k., lecz wszystkich pozostałych dowodów pozwalających na ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności karnej. W takiej sytuacji, jeżeli organ procesowy uzna daną okoliczność za udowodnioną, pozostałe wnioski dowodowe będą podlegały oddaleniu na podstawie art. 170 § 1 pkt 2 k.p.k.

            Należy też wziąć pod uwagę, iż w większości przypadków to strony będą wskazywały wystąpienie okoliczności określonych w art. 168a k.p.k. w odniesieniu do dowodu przeprowadzonego na wniosek strony przeciwnej. Wyjątkiem, jak się zdaje, będzie sytuacja powzięcia wiedzy o takiej sytuacji przez organ procesowy bez inicjatywy stron. Zatem strona, na wniosek której dowód został przeprowadzony, z reguły będzie świadoma, że kwestia wykorzystania dowodu stanowić będzie przedmiot rozważań i decyzji pod kątem wystąpienia okoliczności objętych zakazem dowodowym z art. 168a k.p.k. Reakcją na potencjalne niebezpieczeństwo uznania, że danego dowodu nie można wykorzystać z uwagi na jego uzyskanie w warunkach określonych w art. 168a k.p.k., powinno być wnioskowanie o przeprowadzenie innych dowodów. Brak odrębnej decyzji procesowej odnoszącej się do wykorzystania dowodu kwestionowanego na podstawie art. 168a k.p.k. wymaga niewątpliwie od stron większej aktywności i inicjatywy, jednak nie skutkuje pozbawieniem ich uprawnień w postępowaniu dowodowym.

            Zakaz dowodowy przewidziany w art. 168a k.p.k. wywoływać może różnego rodzaju wątpliwości interpretacyjne. W płaszczyźnie sposobu reakcji procesowej organu na wystąpienie okoliczności objętych tym zakazem wątpliwości tych nie ma w odniesieniu do kwestii dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu. Zarówno w przypadku dopuszczenia dowodu, mimo kwestionowania go z uwagi na treść art. 168a k.p.k. przez którąś ze stron, jak i odmowy jego przeprowadzenia, decyzja taka przyjmie formę procesową postanowienia. Natomiast kwestia wykorzystania lub odmowy wykorzystania dowodu z uwagi na zakaz dowodowy z art. 168a k.p.k. znajdzie swoje uzewnętrznienie dopiero przy podaniu najważniejszych powodów wyroku oraz w uzasadnieniu orzeczenia.

 

 

Summary

 

The refusal of examination of evidence and using evidence inadmissible under the Article 168a of Code of Criminal Procedure

 

The subject of the article are the issues concerning the inadmissibility in evidence under Article 168a of Code of Criminal Procedure in context of the necessity for giving the decisions during criminal proceeding. It contains the deliberations concerning the concept of „examination” of evidence” and „using” evidence obtained in circimstances specified in Article 168a of Code of Criminal Procedure. The emphasis is put on the matter of the procedural decisions regarding examination and using evidence. It is suggested that when the examination of evidence demands the issue of the decision in criminal proceedings, there is no such necessity in case of using evidence inadmissible under Article 168a of Code of Criminal Procedure.

 

Key words: criminal proceedings, evidence, examination of evidence, using evidence, inadmissibility in evidence, decisions in criminal proceedings

 

Słowa kluczowe: dowód, przeprowadzenie dowodu, wykorzystanie dowodu, zakaz dowodowy, decyzje procesowe

 

 

 [PRZYPISY]

 

[1] Por. np. W. Jasiński, Zakaz przeprowadzenia i wykorzystania w procesie karnym dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego (art.168a k.p.k.), (w:) P. Wiliński (red.), Obrońca i pełnomocnik w procesie karnym po 1 lipca 2015 r. Przewodnik po zmianach, wyd. 1, Warszawa, Wolters Kluwer 2015, A. Lach, Dopuszczalność dowodów uzyskanych z naruszeniem prawa w postępowaniu karnym, PiP 2014, nr 10; Z. Kwiatkowski, Kilka uwag na tle art. 168a projektu zmian kodeksu postępowania karnego, (w:) P. Wiliński (red.), Kontradyktoryjność w polskim procesie karnym, wyd. 1, Warszawa, Wolters Kluwer 2013, Ł. Jagiełłowicz, Dowody nielegalne w kontradyktoryjnym procesie karnym, (w:) P. Wiliński (red.), Kontradyktoryjność w polskim procesie karnym, wyd. 1, Warszawa, Wolters Kluwer 2013.

[2] D. Drajewicz, Kontradyktoryjność procesu przed sądem I instancji w znowelizowanym KPK, „Monitor Prawniczy” 2014, nr 21, s. 1126.

[3] W. Jasiński, Zakaz, s. 372.

[4] A. Bojańczyk, Dowód prywatny w postępowaniu karnym w perspektywie porównawczej, wyd. 1, Warszawa, Wolters Kluwer 2011, s. 205–206, W. Jasiński, Zakaz, s. 372.

[5] Art. 167 § 1 k.p.k. stanowi, że w postępowaniu przed sądem, które zostało wszczęte z inicjatywy strony, dowody przeprowadzane są przez strony, po ich dopuszczeniu przez przewodniczącego lub przez sąd.

[6] Art. 167 § 1 zd. 3 k.p.k.

[7] A. Lach, Dopuszczalność dowodów uzyskanych z naruszeniem prawa w postępowaniu karnym, PiP 2014, nr 10, s. 50.

[8] P. Hofmański, (w:) P. Hofmański (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. IV, Warszawa, C.H. Beck 2011, s. 117.

[9] Wyrok SN z dnia 5 czerwca 2013 r., III KK 286/12, LEX 1347870.

[10] W. Jasiński, Zakaz, s. 372, A. Lach, Dopuszczalność, s. 44.

[11] A. Lach, Dopuszczalność, s. 50.

[12] Tamże, s. 50–51; D. Kala, Problematyka swobody wypowiedzi osoby przesłuchiwanej w procesie karnym. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, „Palestra” 1994, nr 7–8, s. 113–114; Z. Kwiatkowski, Zakazy dowodowe w procesie karnym, wyd. 2, Kraków, Zakamycze 2005, s. 365; P. Kardas, Podstawy i ograniczenia przeprowadzania oraz wykorzystywania w procesie karnym tzw. dowodów prywatnych, „Palestra” 2015, nr 1–2, s. 18; B. Kurzępa, Tryb wyłączenia dowodu nielegalnego jako gwarancja praw jednostki, „Prokurator” 2003, nr 2, s. 60–61.

[13] A. Lach, Dopuszczalność, s. 50–51.

[14] A. Gaberle, Dowody w sądowym procesie karnym. Teoria i praktyka, wyd. 2, Warszawa, Wolters Kluwer 2010, s. 365; W. Jasiński, Zakaz, s. 373; A. Czapigo, Dowody w nowym kodeksie postępowania karnego, (w:) P. Kruszyński (red.), Nowe uregulowania prawne w kodeksie postępowania karnego z 1997 r., Warszawa, Dom Wydawniczy ABC 1999, s. 182.

[15] Odmiennie, jak się zdaje: K. Federowicz, Zakaz dowodowy z art. 168a kodeksu postępowania karnego (część III), „Przegląd Sądowy” 2015, nr 10, s. 97.

[16] W. Jasiński, Zakaz, s. 372.

[17] Tamże, s. 372.

[18] K. Federowicz, Zakaz, s. 45–48.

[19] Z. Kwiatkowski, Dopuszczalność wykorzystania dowodów „pośrednio nielegalnych” w procesie karnym, „Problemy Prawa Karnego”, T. 21, Katowice 1995, s. 73–74.

[20] A. Bojańczyk, Jaki jest zakres nowego zakazu dowodowego obejmującego dowody uzyskane za pomocą czynu zabronionego?, „Palestra” 2014, nr 10, s. 105–106; B. Kurzępa, Zasady wykorzystania dowodów w procesie karnym, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 2002, nr 2, s. 43–44.

[21] M. Wielec, Problematyka dyskwalifikacji procesowej dowodu na tle zakazów dowodowych i zasady prawdy, Zeszyty Naukowe Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa, Zeszyt Prawniczy V, 2006, nr 6, s. 121–122.

[22] J.t. Dz.U. 2014, poz. 1801.

[23] J.t. Dz.U. 2015, poz. 355.

[24] Z. Doda, A. Gaberle, Dowody w procesie karnym, Warszawa, Dom Wydawniczy ABC 1997, s. 185.

[25] Z. Kwiatkowski, Zakazy, s. 47.

[26] A. Bojańczyk, Jaki jest zakres, s. 105; P. Kardas, Podstawy i ograniczenia przeprowadzania oraz wykorzystywania w procesie karnym tzw. dowodów prywatnych, „Palestra” 2015, nr 1–2, s. 15–16.

[27] W. Jasiński, Zakaz, s. 374.

[28] Tamże.

 



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA