Instytucja skazania bez rozprawy w obowiązującej regulacji prawnej

Hubert Skwarczyński, dr, prokurator (Piotrków Trybunalski)
e.Palestra 2017, poz. 1/A
A+ A-
 

e.Palestra 2017, poz. 1/A

[data publikacji: 30.06.2017]

 

Hubert Skwarczyński

 

Instytucja skzania bez rozprawy w obowiązującej regulacji prawnej

 

Część I

Uwarunkowania i podmioty uprawnione do wnioskowania o skazanie bez rozprawy

 

 

1. Organy uprawnione do wniesienia wniosku

 

Przepis art. 335 k.p.k. niezmiennie stanowi, że wniosek o skazanie bez rozprawy może pochodzić od prokuratora. Zgodnie jednak z art. 325i § 3 k.p.k. uprawnienia prokuratora wskazane m.in. w art. 335 k.p.k. przysługują także innym organom uprawnionym do wnoszenia i popierania oskarżenia w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego. W rezultacie takiego odesłania kompetencja prokuratora do skierowania wniosku o skazanie bez rozprawy przysługuje organom, które z mocy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości wydanego w trybie delegacji ustawowej z art. 325d k.p.k. są uprawnione do prowadzenia dochodzeń oraz wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem pierwszej instancji w kilku kategoriach spraw. Do nowelizacji wrześniowej z 2013 r.[1] prerogatywa ta przysługiwała według kompetencji tych organów w zakresie spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym. W wyniku tej nowelizacji postępowanie uproszczone przestało istnieć[2], a w rezultacie wymuszona została zmiana w art. 325d k.p.k., skąd usunięto sformułowanie dotyczące postępowania uproszczonego, co z kolei implikowało konieczność wydania nowego rozporządzenia w tym przedmiocie. Określa ono organy uprawnione obok Policji do prowadzenia dochodzeń oraz do wnoszenia i popierania aktu oskarżenia przed sądem pierwszej instancji ze wskazaniem zakresu spraw zleconych tym organom w ramach ich kompetencji. Nadal jest to jednak uprawnienie tylko do działania przed sądem pierwszej instancji, ale już w trybie zwyczajnym, do czego dotychczas nie były uprawnione. Nowe rozporządzenie z dnia 22 września 2015 r.[3] określiło taki sam zestaw organów jak wcześniejszy akt prawny z 2003 r.[4] Również zakres spraw, w których funkcje z postępowania przygotowawczego i oskarżycielskie przyznano tym organom, jest zasadniczo zbieżny z tym, jakie określał poprzedni akt wykonawczy. Pewne modyfikacje w katalogu spraw dotyczą jedynie Państwowej Inspekcji Sanitarnej i Straży Granicznej.

Obecne brzmienie art. 335 k.p.k. nie ujawnia natomiast wątpliwości w przedmiocie możliwości skierowania takiego wniosku przez organy, które uprawnienia do prowadzenia w ramach swych kompetencji dochodzeń oraz sporządzania i wnoszenia aktów oskarżenia czerpią nie z mocy rozporządzenia, a bezpośrednio z ustawy, co dotyczy Straży Leśnej[5] i Państwowej Straży Łowieckiej[6]. Literalna wykładnia wcześniejszych regulacji prawnych w tym zakresie nie stwarzała bowiem dostatecznego umocowania do samodzielnego wnoszenia wniosków o skazanie bez rozprawy przez te organy, choć w doktrynie zwracano uwagę, że przemawia za tym interpretacja celowościowa i systemowa, a także rozumowanie a minori ad maius (ich uprawnienia wynikają wprost z ustawy, a nie z aktu wykonawczego)[7]. Sytuację tę dodatkowo komplikowało wprowadzenie ustawą z dnia 20 lutego 2015 r.[8] dwóch rodzajów wniosków o skazanie[9].

Przyznać trzeba, że sformułowanie przepisu art. 325i k.p.k. po nowelizacji ustawą z dnia 11 marca 2016 r.[10] po raz pierwszy od początku obowiązywania Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. wprowadza uporządkowany stan prawny omawianego zagadnienia. Wynika to, po pierwsze, z rezygnacji z odwołania w art. 325i § 3 k.p.k. do przepisu art. 325d k.p.k., które zastąpiono odniesieniem do innych niż prokurator organów oskarżycielskich. To z kolei pozwala zastosować omawianą prerogatywę prokuratora wobec oskarżycieli wymienionych w wyżej powołanym akcie wykonawczym[11], jak i tych, których uprawnienia oskarżycielskie wynikają z ustawy o lasach i z Prawa łowieckiego. Po drugie, w art. 325i § 3 k.p.k. powołano cały przepis art. 335 k.p.k., co przy uwzględnieniu występujących de lege lata dwóch rodzajów wniosku o skazanie (samoistnego i towarzyszącego skardze głównej)[12] pozwala na posługiwanie się przez organ nieprokuratorski obiema postaciami tej konsensualnej instytucji. Uprawnienia z art. 335 k.p.k. nadal nie przysługują podstawowemu nieprokuratorskiemu organowi postępowania przygotowawczego – Policji.  

 

2. Dwie formy wniosku o skazanie

 

Od początku obowiązywania Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. pojawiała się tendencja do poszerzania zakresu spraw, w których możliwe jest wystąpienie z wnioskiem o skazanie bez rozprawy. O ile w pierwotnym brzmieniu art. 335 § 1 k.p.k. instytucja ta mogła mieć zastosowanie do czynów zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą lat 5, tak nowelizacja z 2003 r.[13] poszerzyła możliwość jej stosowania do czynów zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 10 lat, natomiast obecnie – od dnia 9 listopada 2013 r. – wszystkie występki mogą podlegać instytucji skazania bez rozprawy.

Nowelizacja z września 2013 r.[14] powróciła do konstrukcji formułowania wniosku o skazanie bez rozprawy jako odrębnego pisma procesowego dołączanego do aktu oskarżenia. Przepis ten obowiązuje już od 9 listopada 2013 r. Rozwiązanie takie było zresztą przewidziane od początku obowiązywania aktualnego kodeksu do wejścia w życie noweli z 2003 r.[15] W doktrynie sygnalizuje się jednak, że z regulacji tej nie należy wywodzić o niedopuszczalności umieszczenia wniosku w akcie oskarżenia, o ile zawierać on będzie wszystkie wymagane treścią art. 335 § 2 k.p.k. elementy[16].  

Istotne zmiany pojawiły się po nowelizacji z 20 lutego 2015 r.[17] Ta ostatnia przemodelowała dotychczasowe rozwiązania i wprowadziła dwa tryby wnioskowania o skazanie bez rozprawy. Jeden przewidujący samoistny wniosek prokuratora o skazanie bez rozprawy (zamiast aktu oskarżenia), o którym mowa w art. 335 § 1 k.p.k., i drugi, gdzie wniosek o skazanie bez rozprawy jest dołączany do skargi głównej (art. 335 § 2 k.p.k.). Przesłanki dla jednego i drugiego pisma są skonstruowane nieco inaczej, o czym będzie dalej mowa, ale i skutki jego nieuwzględnienia również zostały zróżnicowane.

W wypadku skierowania przez prokuratora samoistnego wniosku o skazanie bez rozprawy jego nieuwzględnienie powoduje, że sąd zwróci sprawę prokuratorowi, który ponownie staje się gospodarzem tego postępowania. Nie wyklucza to możliwości wystąpienia przez prokuratora po raz kolejny z takim wnioskiem, o ile powodem zwrotu są przyczyny określone w art. 343 § 1–3 k.p.k. w nowym brzmieniu (art. 335 § 4 k.p.k.). Są one następujące:

– naprawienie szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę,

– sprzeciw pokrzywdzonego,

– uzależnienie uwzględnienia wniosku od dokonania w nim zmiany wskazanej przez sąd.

Wynika z tego, że inne powody nieuwzględnienia wniosku skutkują niemożliwością jego ponownego wniesienia w wersji samodzielnej, bowiem w myśl zdania 2 paragrafu 4 art. 335 k.p.k. zwrot sprawy wniesionej w trybie art. 335 § 1 k.p.k. nie stoi na przeszkodzie ponownemu wystąpieniu z wnioskiem, tyle że złożonym obok aktu oskarżenia, a nie zamiast. Z kolei skutkiem nieuwzględnienia wniosku wniesionego z aktem oskarżenia jest skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie (art. 347 § 7 zd. drugie k.p.k.).

Wniosek wniesiony samoistnie ma spełniać warunki aktu oskarżenia określone w art. 332 § 1 k.p.k., a ponadto wymaga uzasadnienia, pomimo że obowiązek sporządzenia uzasadnienia nie dotyczy każdego aktu oskarżenia, a jedynie tego, który powstaje w śledczej formie postępowania (art. 332 § 3 k.p.k.). Przy czym – jak stanowi ustawa – uzasadnienie to ogranicza się do wskazania dowodów świadczących, że okoliczności popełnienia czynu i wina oskarżonego nie budzą wątpliwości oraz że cele postępowania zostaną osiągnięte bez przeprowadzania rozprawy (art. 335 § 3 zd. drugie k.p.k.). Wprawdzie brzmienie przepisu nie jest tak stanowcze, nie mówi się, że wniosek ma zawierać uzasadnienie, ale stylistyka art. 335 § 3 zd. drugie k.p.k., wskazująca, do czego ma się ono ograniczyć, nie powinna pozostawiać wątpliwości, że uzasadnienie, choć w okrojonej postaci, powinno być jednak sporządzone. Nie ma natomiast wymogu dołączania do takiego wniosku listy osób, których wezwania oskarżyciel żąda, oraz innych dowodów, których przeprowadzenia na rozprawie domaga się oskarżyciel (art. 333 § 1 k.p.k.). Materiał postępowania przygotowawczego wniesiony wraz z samoistnym wnioskiem o skazanie może zawierać informacje dotyczące stosunków majątkowych i źródeł dochodu oskarżonego (art. 213 § 1a k.p.k.). Przywołany przepis nie uzależnia w żaden sposób zgromadzenia tych danych od rodzaju skargi postulującej, jaka będzie wniesiona do sądu. Poza tym brak jest ustawowego określenia organu, który ma zgromadzić te dane, a przepis wyznacza obowiązek ich pozyskania „w razie potrzeby”, bez określenia fazy procesu, do której się odnosi. Przyjęty sposób uregulowania tej kwestii prowadzi do konkluzji, że przedmiotową informację należałoby pozyskać w postępowaniu, które toczy się w fazie ad personam. Użycie sformułowania „oskarżony” nie oznacza, że chodzi tylko o fazę postępowania jurysdykcyjnego, gdyż zgodnie z art. 71 § 3 k.p.k. jeżeli kodeks używa w znaczeniu ogólnym określenia „oskarżony”, odpowiednie przepisy mają zastosowanie także do podejrzanego. Reasumując, stwierdzić należy, że dane te powinny być uzyskane już w postępowaniu przygotowawczym, o ile jest ono prowadzone przeciwko osobie. Sąd nie ma natomiast obowiązku ponownego zebrania tych danych wobec oskarżonego. 

Wniosek wniesiony obok aktu oskarżenia (w trybie art. 335 § 2 k.p.k.) również ma zawierać uzasadnienie, gdyż zgodnie z § 2 zd. drugie in fine tego przepisu § 3 zd. drugie stosuje się, a treść unormowania, do którego następuje odesłanie, mówi o elementach, jakie powinno zawierać uzasadnienie wniosku. Ponadto akt oskarżenia wniesiony w tym trybie może nie zawierać listy osób do wezwania i wykazu innych dowodów, o których mowa w art. 333 § 1 k.p.k. Nie stosuje się także § 2 art. 333 k.p.k., czyli nie ma potrzeby wymieniania tych świadków, co do których oskarżyciel wnosiłby o zaniechanie ich wezwania i odczytanie ich zeznań na rozprawie – z uwagi na przebywanie świadka poza granicami kraju lub mającego stwierdzić okoliczności, którym oskarżony nie zaprzeczał (art. 335 § 2 zd. trzecie k.p.k.). Akt oskarżenia powinien jednak zawierać listę ujawnionych osób pokrzywdzonych wraz z ich adresami zamieszkania (art. 333 § 3 k.p.k.), gdyż tego ostatniego unormowania nie wyłączono.

Na gruncie postępowania przyspieszonego przewidziano natomiast konstrukcję wniosku o skazanie bez rozprawy dołączonego do wniosku o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym. Jest to zatem wniosek o skazanie wniesiony obok surogatu aktu oskarżenia, jakim jest wniosek o rozpoznanie sprawy w postępowaniu przyspieszonym. W ramach noweli z 27 września 2013 r.[18] odniesienie w tym układzie następowało nie do art. 335 § 2 k.p.k. (wniosek o skazanie dołączany do aktu oskarżenia), a do konstrukcji samoistnego wniosku o skazanie bez rozprawy unormowanego w art. 335 § 1 k.p.k. Mimo że opierano się wówczas na wniosku z art. 335 § 1 k.p.k., to w ramach trybu przyspieszonego mógł on być wniesiony tylko wraz z zatwierdzonym wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie przyspieszonym (art. 517d § 2 zd. drugie k.p.k.).

W wyniku noweli z 11 marca 2016 r.[19] w art. 517d § 2 k.p.k. ustawodawca postanowił, że prokurator, zatwierdzając wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie przyspieszonym, może do niego dołączyć wniosek o skazanie bez rozprawy, o którym mowa w art. 335 § 2 k.p.k., albo wystąpić z wnioskiem z art. 335 § 1 k.p.k. W jednym i drugim przypadku warunkiem wystąpienia z wnioskiem jest zatwierdzenie i skierowanie wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie przyspieszonym. W konsekwencji w trybie przyspieszonym wniosek o skazanie, niezależnie, czy w wariancie z art. 335 § 1 k.p.k. czy § 2 tego przepisu, zawsze towarzyszy surogatowi aktu oskarżenia wnoszonemu w trybie przyspieszonym.   

 

3. Przedmiot uzgodnień

 

Zgodnie z art. 335 § 1 zd. czwarte k.p.k. uzgodnienia mogą dotyczyć kar lub innych środków, które są przewidziane w zarzuconym sprawcy występku. Pomimo że dotychczasowa treść przepisu art. 335 § 1 k.p.k. przewidywała karę lub środek karny w liczbie pojedynczej, w praktyce nie budziło wątpliwości, że możliwe było uzgodnienie skazania na więcej niż jedną karę. Tak było np. w wypadku uzgodnienia obok kary pozbawienia wolności grzywny, gdy sprawca dopuścił się czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub taką korzyść osiągnął. Nowa regulacja wprowadzona do Kodeksu karnego[20] daje możliwość orzeczenia kary ograniczenia wolności obok kary pozbawienia wolności (art. 37b k.k.). W gruncie rzeczy podobny rezultat wynika z zastąpienia pojęcia „środek karny” sformułowaniem o „innych środkach przewidzianych w kodeksie karnym”. Pomimo braku wyraźnego zapisu w literaturze prawniczej i orzecznictwie nie podnoszono wątpliwości w aspekcie możliwości stosowania warunkowego zawieszenia wykonania kary i towarzyszących mu środków probacyjnych. Niemniej wprowadzona zmiana powoduje większą precyzję niż dotychczas, gdyż pojęcie innego środka przewidzianego w k.k. jest niewątpliwie szersze od pojęcia „środek karny”.

W piśmiennictwie wskazuje się, że brzmienie znowelizowanego przepisu art. 335 k.p.k. i 343 k.p.k. porusza problem możliwości objęcia porozumieniem procesowym kwestii orzeczenia środków zabezpieczających wskazanych obecnie w art. 93a k.k. Skoro bowiem orzekane są one w wyroku skazującym, a przepis art. 335 § 1 k.p.k. odnosi się do kar oraz innych środków przewidzianych w Kodeksie karnym, to de lege lata brak jest, przynajmniej teoretycznie, podstaw do wykluczenia wskazanych środków zabezpieczających z potencjalnego porozumienia procesowego[21]

Słusznie natomiast w wyniku nowelizacji z 20 lutego 2015 r.[22] ustawodawca zrezygnował ze sformułowania „za przypisany mu występek”, które we wcześniejszej wersji nowelizacji z września 2013 r.[23] zawarto w art. 335 § 1 k.p.k. Z przypisaniem czynu zabronionego mamy bowiem w istocie do czynienia na etapie wydawania wyroku skazującego, we wcześniejszym postępowaniu można mówić o czynie zarzuconym, a nie przypisanym. I takie też sformułowanie aktualnie występuje w art. 335 § 1 zd. czwarte k.p.k. i art. 335 § 2 k.p.k.

Na tle omawianego art. 335 § 1 k.p.k. w brzmieniu ustalonym przez nowelę wrześniową z 2013 r.[24] pojawiał się dodatkowy element interpretacyjny związany z usunięciem ze zdania pierwszego tego przepisu zwrotu określającego, że wniosek ma dotyczyć wydania wyłącznie wyroku skazującego. Mogło to wywoływać pytanie, czy w ten sposób ustawa nie daje możliwości do wydania w trybie skazania bez rozprawy innych orzeczeń niż wyrok skazujący, a w szczególności do poczynienia uzgodnień w przedmiocie warunkowego umorzenia postępowania[25]. Kontrargumentem dla prób takiej wykładni był jednak przepis art. 343 § 6 k.p.k., który niezmiennie stanowi, że sąd, uwzględniając wniosek, skazuje oskarżonego wyrokiem. Skoro zatem w przepisie tym wyraźnie mówi się o skazaniu oskarżonego, to oczywiste jest, że w grę nie może wchodzić warunkowe umorzenie postępowania[26]. Niezależnie od powyższego nowela z 20 lutego 2015 r.[27] ponownie wprowadziła w art. 335 § 1 k.p.k. zapis o wyroku skazującym.  

Nowym rozwiązaniem jest natomiast zdanie ostatnie art. 335 § 1 k.p.k., które mówi, że uzgodnienie może obejmować także wydanie określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie poniesienia kosztów procesu. Dotychczas część wniosków o skazanie bez rozprawy zawierała uzgodnienia dotyczące kosztów postępowania, ale w tym przedmiocie reakcja organu rozstrzygającego bywała różna. Niekiedy sądy uzgodnienie to honorowały, w innych przypadkach uznawały, że skoro w świetle ustawy kwestia kosztów nie wchodzi w zakres uzgodnień, to porozumienie między prokuratorem a oskarżonym w tym aspekcie nie jest dla sądu wiążące. W każdym bądź razie praktyka nie była jednolita. Zapis zdania ostatniego art. 335 § 1 k.p.k. zdaje się wychodzić naprzeciw takim sytuacjom, stwarzając ustawową podstawę do obejmowania uzgodnieniem także kwestii kosztów postępowania. Wbrew pozorom to jednozdaniowe uregulowanie nie jest do końca precyzyjne i w praktyce może budzić kilka wątpliwości.

Po pierwsze, analiza zdania poświęconego uzgodnieniom dotyczącym kosztów postępowania może prowadzić do wniosku, że istnieje jedynie taka wersja tego uzgodnienia, z mocy której oskarżony zostanie obciążony kosztami postępowania w całości albo w części. Ma to swoje odniesienie w literalnym brzmieniu przepisu, który mówi o poniesieniu kosztów procesu. Prima facie zdaje się, że przepis ten adresowany jest do uzgodnień w przedmiocie kosztów postępowania, ale tylko takich, w myśl których oskarżony je poniesie, przynajmniej w części. Czy zatem w świetle brzmienia tego przepisu będzie możliwość poczynienia uzgodnień w zakresie kosztów, w wyniku których oskarżony będzie z nich zwolniony? Wydaje się, że takie rozwiązanie z punktu widzenia systemowego i celowościowego należy dopuścić. Przyjęcie, że przedmiotem uzgodnień w zakresie kosztów można uczynić jedynie zgodę oskarżonego na obciążenie go nimi, stałoby w oczywistej sprzeczności z ideą konsensualizmu i niewątpliwie wzbudzałoby po stronie oskarżonego niechęć do obejmowania uzgodnieniami kwestii kosztów postępowania. Skoro w tym przedmiocie oskarżony nie może nic uzyskać, to z natury rzeczy nie ma interesu w tym, aby ten element rozstrzygnięcia czynić przedmiotem uzgodnień, tym bardziej że ustawa nie obliguje do obejmowania porozumieniem tego elementu. Wydaje się, że byłoby czytelniejsze, gdyby ustawodawca określił, że uzgodnienie może obejmować również kwestie kosztów postępowania czy że przedmiotem uzgodnienia mogą być także koszty postępowania.    

Po drugie, pojawia się pytanie, czy zdanie piąte art. 335 § 1 k.p.k. wprowadza samodzielną podstawę dla orzeczenia o kosztach postępowania, czy też jest to tylko przepis o charakterze procesowym. Innymi słowy – czy prokurator, czyniąc z pokrzywdzonym uzgodnienia w przedmiocie kosztów postępowania, jest związany innymi unormowaniami k.p.k. dotyczącymi kosztów procesu, a w szczególności działu XIV k.p.k. o takim tytule. Wydaje się, że nie ma zasadnych podstaw dla nadawania tej regulacji charakteru normy prawa materialnego. Takiej wykładni sprzyja także odwołanie do dawnego brzmienia art. 343 k.p.k., który w swoim paragrafie 2, dotyczącym modyfikacji instytucji prawa karnego materialnego, które mogły być stosowane na korzyść oskarżonego, nie przewidywał sytuacji dotyczącej uzgadniania rozstrzygnięcia co do kosztów postępowania. Gdyby zamiarem prawodawcy było czynienie uzgodnień co do kosztów postępowania bez ram określonych w przepisach regulujących kwestie kosztów, to powinno być to wyraźnie wyartykułowane w ustawie. Tego wszak nie uczyniono. W doktrynie proponuje się tu rozwiązanie, że porozumienie procesowe odnoszące się do kosztów postępowania musi zostać zawarte z poszanowaniem stosownych przepisów działu XIV k.p.k., z zastrzeżeniem jednak, że klauzula słuszności zawarta w art. 624 § 1 k.p.k. powinna być rozumiana jako obejmująca swoim zakresem fakt zawarcia porozumienia[28].

Wreszcie, po trzecie, pojawia się kwestia, w jaki sposób uzgodnienia poczynione w przedmiocie kosztów postępowania powinny być sformułowane. Czy z uzgodnień między prokuratorem a oskarżonym spisanych w protokole przesłuchania czy w załączniku do niego[29], następnie transponowanych do wniosku, ma wynikać, jakie konkretnie koszty poniesie oskarżony, to znaczy ze wskazaniem kwoty, pomijając oczywiście sytuację całkowitego zwolnienia z kosztów, czy też wystarczająca będzie formuła ogólna, wskazująca na obciążenie oskarżonego kosztami w całości, w części i ewentualnie jakiej? W gruncie rzeczy etap postępowania sądowego zainicjowany wnioskiem prokuratora o skazanie bez rozprawy nie przynosi dodatkowych kosztów, które powinny być doliczone do kosztów postępowania. Formuła precyzyjnego wskazania wysokości kosztów, jakie poniesie oskarżony, ma z pewnością te zalety, że jest bardziej klarowna dla oskarżonego i umacnia w nim poczucie pewności co do pełnych konsekwencji finansowych, jakie poniesie w związku z przypisanym mu występkiem. Wydaje się jednak, że ogólne określenie w przedmiocie obciążenia oskarżonego kosztami procesu, bez sprecyzowania konkretnej kwoty, jest również do zaakceptowania.

 

4. Warunki niezbędne dla dokonania uzgodnień i ograniczenia postępowania przygotowawczego

 

Przepis art. 335 § 1 k.p.k. od początku obowiązywania Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. formułował dwie przesłanki, których wystąpienie stanowiło warunek przystąpienia do uzgodnień, co do kary i innych środków w trybie skazania bez rozprawy. Pierwszy wymóg to stwierdzenie, że okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości. Drugi dotyczył takiej postawy oskarżonego, aby cele postępowania zostały osiągnięte.

            O ile nowela z września 2013 r.[30] w pierwotnym swym brzmieniu zachowywała te przesłanki bez zmian, to ustawa z 20 lutego 2015 r.[31] dokonała ich znacznego przemodelowania.

Wprowadzono ich zróżnicowanie, w zależności od tego, czy wniosek o skazanie bez rozprawy będzie samoistną skargą główną, czy też będzie towarzyszył aktowi oskarżenia jako odrębne pismo procesowe.

Większe wymogi formułuje się do sytuacji, gdy wniosek o skazanie bez rozprawy będzie zastępował akt oskarżenia. Tu warunkiem jest bowiem:

– przyznanie się oskarżonego do winy,

– okoliczności popełnienia przestępstwa mają nie budzić wątpliwości, ale i wina ma nie budzić wątpliwości w świetle wyjaśnień oskarżonego,

– postawa oskarżonego wskazująca, że cele postępowania zostaną osiągnięte (to jedynie pozostało bez zmian).

Z powyższego wynika zatem, że należy tu dysponować formalnym przyznaniem się do winy (dotychczas tego nie było) oraz baczyć, by wyjaśnienia podejrzanego nie budziły wątpliwości w zakresie okoliczności zdarzenia, jak i zawinionego sprawstwa (różnie z tym w praktyce bywa, nieraz choć oskarżony formalnie się przyznaje, to składa takie wyjaśnienia, które w gruncie rzeczy podważają to przyznanie, a przynajmniej podają je w wątpliwość). Innymi słowy, samo przyznanie się do czynu nie będzie spełnieniem warunku, gdy jednocześnie w złożonych wyjaśnieniach podejrzany kwestionuje stronę podmiotową albo też w ogóle w tej kwestii się nie wypowie. Przyznanie się do winy obejmuje bowiem stwierdzenie zrealizowania znamion przedmiotowych, jak i podmiotowych czynu zabronionego. Zasadne byłoby także formułowanie pytań stawianych podejrzanemu, aby jego oświadczenie nie budziło wątpliwości, co do zakresu przyznania, obejmujących aspekt popełnienia czynu, jak i zawinienie. Przyznanie nie musi nastąpić w trakcie pierwszego przesłuchania podejrzanego, ale ze względu na szereg uproszczeń proceduralnych towarzyszących instytucji skazania bez rozprawy i zdynamizowanie toku czynności procesowych zazwyczaj samo przesłuchanie podejrzanego nie odbywa się po raz wtóry. Skoro okoliczności popełnienia przestępstwa i wina oskarżonego mają nie budzić wątpliwości w świetle jego wyjaśnień, to warunkiem podstawowym jest w ogóle złożenie wyjaśnień przez oskarżonego, co winien uczynić na etapie postępowania przygotowawczego, gdyż w trakcie postępowania sądowego nie prowadzi się postępowania dowodowego (art. 343 § 4 k.p.k.), a zatem składanie wyjaśnień przez oskarżonego w tej fazie procedowania co do zasady nie wchodzi w rachubę. Odmowa złożenia wyjaśnień uniemożliwia skorzystanie z instytucji, gdyż weryfikacja niebudzących wątpliwości okoliczności popełnienia czynu i winy oskarżonego ma być dokonana przez pryzmat jego wyjaśnień.

            Wniosek o skazanie bez rozprawy może natomiast towarzyszyć aktowi oskarżenia w sytuacji, gdy:

– okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości i wina nie budzi wątpliwości (ale nie formułuje się już warunku, by nie budziły one wątpliwości w świetle wyjaśnień oskarżonego), dodaje się natomiast przesłankę, aby

– oświadczenia dowodowe złożone przez oskarżonego nie były sprzeczne z dokonanymi ustaleniami,

– cele postępowania zostaną osiągnięte bez przeprowadzenia rozprawy.

W tej drugiej formule (wniosek obok aktu oskarżenia) nie jest konieczne formalne przyznanie się do winy, ale zastanawiać musi, dlaczego do pierwszej przesłanki nie dodano po prostu sformułowania, jakie wprowadzono w wypadku samoistnego wniosku o skazanie bez rozprawy, to znaczy, że okoliczności popełnienia czynu i wina oskarżonego mają nie budzić wątpliwości w świetle jego wyjaśnień, wprowadzono natomiast przesłankę nawiązującą do oświadczeń dowodowych oskarżonego, które nie mogą być sprzeczne z dokonanymi ustaleniami. Zauważenia wymaga, że inne są uwarunkowania, w których dochodzi do skierowania wniosku w trybie art. 335 § 2 k.p.k. Po pierwsze, co już nie raz podnoszono, nie jest on skargą samoistną, a towarzyszy aktowi oskarżenia. Po drugie, skierowanie tego wniosku antycypuje przeprowadzenie z założenia pełnego postępowania przygotowawczego. W tych uwarunkowaniach ustawodawca uznał, że nie jest wymagane ani formalne przyznanie się do winy, ani złożenie wyjaśnień. Kiedy zatem można zastosować omawianą instytucję? W sytuacji, gdy wprawdzie oskarżony nie przyznaje się do popełnienia przestępstwa, ale składa wyjaśnienia koherentne z ustaleniami faktycznymi opartymi na innych dowodach (wskazujących na jego zawinione sprawstwo), a przynajmniej niesprzeczne z tymi dowodami, i wnosi o wymierzenie względem niego stosownej sankcji karnej. Analogicznie, gdyby odmówił odpowiedzi na pytanie w kwestii przyznania się do zarzucanego mu przestępstwa. Co więcej, wydaje się, że przesłanki skierowania wniosku obok aktu oskarżenia będą spełnione także wówczas, gdy odmówi składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytanie w kwestii popełnienia przestępstwa, ale będzie zainteresowany skorzystaniem ze skazania bez rozprawy, przy oczywistym założeniu, że na jego zawinione sprawstwo wskazywać będą inne zgromadzone w sprawie dowody.

            Warunek osiągnięcia celów postępowania bez przeprowadzenia rozprawy w ramach noweli z 27 września 2013 r.[32] nie został explicite ujęty w art. 335 § 2 k.p.k., choć odwołanie do § 3 art. 335 k.p.k., gdzie mowa jest o elementach uzasadnienia, a wśród nich obowiązku wykazania, że cele postępowania zostaną osiągnięte bez przeprowadzania rozprawy, prowadziło do wniosku, że jest to również warunek zastosowania instytucji z art. 335 § 2 k.p.k. Nowela z 11 marca 2016 r.[33] w art. 335 § 2 k.p.k. dodała wyraźny zapis, iż postawa oskarżonego ma wskazywać, że cele postępowania zostaną osiągnięte. 

Nowelizacja z września 2013 r.[34] w swej pierwotnej wersji nie dokonywała zmian w zakresie ograniczenia postępowania przygotowawczego w sytuacji, gdy występowały warunki do skierowania wniosku o skazanie bez rozprawy. Wówczas – jak stanowił przepis art. 335 § 2 k.p.k. – dalszych czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym można było nie przeprowadzać, za wyjątkiem tych, względem których zachodziło niebezpieczeństwo, że nie będzie można ich przeprowadzić na rozprawie. Nie wydaje się natomiast, aby sprawdziły się obawy związane z tym przepisem, a polegające na zawieraniu przez podejrzanych taktycznych umów konsensualnych, aby przed sądem z nich się wycofać, gdy tymczasem niewykonanie we właściwym czasie czynności dowodowych mogło spowodować utratę dowodów lub ich modyfikację wskutek bezprawnego wpływania na ich kształt przez podejrzanego[35]. Praktyka zresztą pokazała, że gromadzono niezbędne dowody dla udokumentowania relewantnych dla przedmiotu postępowania okoliczności.

            Nowela z 20 lutego 2015 r.[36] zmienia ten stan rzeczy w taki sposób, że do paragrafu 1 zd. trzecie art. 335 k.p.k. wprowadzono zapis w brzmieniu odpowiadającym niemal całemu zdaniu pierwszemu art. 308 § 1 k.p.k., które dotyczy postępowania w niezbędnym zakresie.

            Zastanowienia wymaga również, czy zakres przeprowadzonych czynności postępowania przygotowawczego rzutować będzie na możliwość skorzystania z jednej bądź drugiej formuły wniosku o skazanie bez rozprawy. Lektura § 1 art. 335 k.p.k. wskazuje, że z dalszych czynności można zrezygnować, o ile oskarżony przyznaje się do winy, a w złożonych przez niego wyjaśnieniach okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości. W wypadku potrzeby oceny wiarygodności wyjaśnień oskarżonego czynności dowodowych dokonuje się jedynie w niezbędnym zakresie. Wprowadzenie tego unormowania w § 1 art. 335 k.p.k. może sugerować, że skorzystanie z instytucji samoistnego wniosku o skazanie możliwe jest jedynie w sytuacji, gdy następuje istotne zredukowanie czynności postępowania przygotowawczego. Paragraf 2 art. 335 k.p.k., statuujący instytucję wniosku o skazanie bez rozprawy obok aktu oskarżenia, nie przewiduje unormowań dotyczących redukcji czynności dowodowych poprzedzających skierowanie wniosku. Granica określająca zakres czynności, jakie mogą być przeprowadzone przed skierowaniem samodzielnego wniosku o skazanie bez rozprawy, jest jednak dość płynna, zwłaszcza że przepis, który normuje to zagadnienie, używa sformułowania o możliwości zaniechania przeprowadzenia dalszych czynności, a z kolei dla weryfikacji wiarygodności wyjaśnień oskarżonego czynności dowodowe mają być dokonywane jedynie w niezbędnym zakresie. Czy jednak odstąpienie od zredukowania czynności dowodowych i ich wykonanie uniemożliwia skierowanie wniosku o skazanie w trybie art. 335 § 1 k.p.k? Wydaje się, że nie, chyba że oskarżony formalnie nie przyznaje się do winy, wówczas o ile spełnione są przesłanki sformułowane w § 2 art. 335 k.p.k., można sporządzić jedynie wniosek dołączony do aktu oskarżenia. Z drugiej strony nie wydaje się, aby przyznanie się do winy, niebudzące wątpliwości okoliczności popełnienia czynu i wina oskarżonego, przy jednoczesnej jego postawie wskazującej, że cele postępowania zostaną osiągnięte, było przeszkodą dla złożenia nie samodzielnego wniosku, ale wniosku o skazanie obok aktu oskarżenia. Zaakcentowania wymaga również, że o ile w stanie prawnym przed nowelizacją ustawodawca przewidywał możliwość zaniechania „dalszych czynności dowodowych”, obecna treść normatywna ma szerszy wymiar, gdyż stwarza możliwość rezygnacji nie tylko z czynności dowodowych, ale również z innych niezwiązanych z pozyskiwaniem dowodów. W literaturze wskazuje się tu np. rezygnację z końcowego zapoznania z materiałami postępowania[37]. Niewątpliwie pozostaje zaś jego substytut w postaci prawa do przejrzenia akt sprawy (art. 335 § 3 in fine k.p.k.). Zauważenia przy tym wymaga, że w wypadku trybu przyspieszonego, który przewiduje znaczące zredukowanie czynności postępowania przygotowawczego (art. 517e § 1 k.p.k.), odwołano się wyraźnie do możliwości odstąpienia od czynności zapoznania z aktami (art. 517e § 1 zd. drugie k.p.k.), takiego rozwiązania nie przewidziano natomiast w art. 335 § 1 k.p.k.

            W przypadku gdyby wniosek prokuratora z art. 335 § 1 k.p.k. został zwrócony i oskarżyciel nie zdecyduje się na wystąpienie ponowne z tym wnioskiem, a skieruje akt oskarżenia bądź akt oskarżenia wraz z wnioskiem w trybie art. 335 § 2 k.p.k., wówczas wniesienie tych skarg winno antycypować dokonanie wszystkich obligatoryjnych czynności postępowania przygotowawczego, których pierwotnie zaniechano w związku z uproszczonym trybem konsensualnym. 

 

Część II

Postępowanie sądowe w przedmiocie wniosku o skazanie bez rozprawy   

 

5. Posiedzenie w przedmiocie wniosku o skazanie bez rozprawy

 

 

Odpis wniosku wniesionego samoistnie bądź obok aktu oskarżenia doręcza się ujawnionemu pokrzywdzonemu (art. 338 § 1b k.p.k.). Artykuł 343 § 5 zd. pierwsze k.p.k. statuuje udział w posiedzeniu w przedmiocie skazania bez rozprawy prokuratora, oskarżonego i pokrzywdzonego jako ich uprawnienie, przy czym uczestnictwo tych podmiotów w posiedzeniu staje się obowiązkowe, jeżeli prezes sądu lub sąd tak zarządzi (art. 343 § 5 zd. trzecie k.p.k.). Rozwiązanie takie funkcjonowało już od noweli w 2003 r.[38] Do momentu zakończenia posiedzenia pokrzywdzony może także złożyć oświadczenie, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Jest to dla pokrzywdzonego o tyle istotne, że w ten sposób stanie się stroną postępowania sądowego, a co za tym idzie – będzie mu przysługiwało uprawnienie do zaskarżenia wyroku wydanego na posiedzeniu (art. 434 § 5 zd. drugie k.p.k.). Inaczej bowiem niż w wypadku warunkowego umorzenia postępowania (art. 444 k.p.k.), z samego faktu bycia pokrzywdzonym nie przysługuje temu podmiotowi prawo do zaskarżenia orzeczenia. Zastanawiające jest natomiast, czy w takim posiedzeniu może wziąć udział inny oskarżyciel publiczny, który będzie uprawniony do skierowania wraz z aktem oskarżenia wniosku o skazanie bez rozprawy w sprawach w zakresie swej właściwości, wskazanych w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 325d k.p.k., i to uczyni. Przepis art. 325i § 3 k.p.k. nie przewiduje scedowania uprawnienia prokuratora do udziału w posiedzeniu w przedmiocie skazania bez rozprawy na organ, o którym mowa w art. 325d k.p.k., co w świetle wykładni literalnej pozbawiałoby szereg organów uprawnionych do wniesienia aktu oskarżenia w sprawach pozostających w ich kompetencji wraz z wnioskiem o skazanie bez rozprawy, do uczestnictwa w posiedzeniu w przedmiocie tego wniosku. Mając jednak na względzie, że organy te uprawnione są do prowadzenia w określonych kategoriach spraw postępowania przygotowawczego (w formie dochodzenia), do sporządzenia i wniesienia aktu oskarżenia w tych sprawach (bez zatwierdzenia przez prokuratora) i do popierania ich przed sądem pierwszej instancji, to zasadne jest przyjęcie wykładni funkcjonalnej i uznanie uprawnienia tych organów także do uczestniczenia w posiedzeniu w przedmiocie wniosku o skazanie bez rozprawy, tym bardziej że mogą one samodzielnie sporządzić i skierować taki wniosek do sądu. Uprawnienie do wzięcia udziału w posiedzeniu jest pochodną kompetencji prokuratora scedowanej na organ nieprokuratorski. Odnieść to należy również do organów, których uprawnienia do oskarżania wynikają z ustaw szczególnych[39].

Praktycznie od początku obowiązywania kodeksu procedurze skazania bez rozprawy towarzyszyło rozwiązanie przewidujące, że na posiedzeniu nie prowadzi się postępowania dowodowego (art. 343 § 4 k.p.k.), ale usunięto sformułowanie, że art. 394 k.p.k. stosuje się odpowiednio. Ta ostatnia zmiana stanowi uzupełnienie zasady omawianego trybu konsensualnego, że nie prowadzi się postępowania dowodowego przed sądem, i ma na celu dalsze zredukowanie tej fazy procedowania.

 

6. Sankcje orzekane w trybie skazania bez rozprawy

 

Nowela z września 2013 r.[40] dokonała dwóch zmian art. 343 § 1 i 2 k.p.k., a zdezaktualizowały się one wobec dalszych modyfikacji ustawą z dnia 20 lutego 2015 r.[41]

Pierwsza z nich, dokonana w punkcie 2 art. 343 § 2 k.p.k., obowiązująca już od 9 listopada 2013 r., polegała na uzależnieniu stosowania warunkowego zawieszenia wykonania kary od przesłanek wymienionych w przepisie art. 69 § 1–3 k.k., podczas gdy do 8 listopada 2013 r. warunkowe zawieszenie wykonania kary w trybie skazania bez rozprawy mogło nastąpić niezależnie od uwarunkowań zawartych w art. 69 k.k., a zatem bez uwzględniania właściwości i warunków osobistych sprawcy, jego postawy po czynie, dotychczasowego sposobu życia, z jednoczesnym wyłączeniem możliwości stosowania tego przepisu w stosunku do recydywistów wskazanych w art. 64 § 2 k.k., poza wyjątkowym wypadkiem uzasadnionym szczególnymi okolicznościami. Bez zmian pozostały wówczas same warunki zawieszenia możliwe przy wymierzeniu kary pozbawienia wolności do lat 5 i w okresie zawieszenia do lat 10.

Bez zmian pozostawał § 2 pkt 1 i 3 art. 343 k.p.k. Według pierwszego z nich nadzwyczajne złagodzenie kary mogło nastąpić niezależnie od przesłanek określonych w art. 60 § 1–4 k.k., natomiast w pkt 3 przewidywano możliwość orzeczenia jedynie środka karnego (bez sięgania po karę), jeśli przypisany oskarżonemu występek był zagrożony karą do 5 lat pozbawienia wolności. A maiori ad minus istniała oczywiście możliwość orzeczenia samoistnego środka karnego, gdy przestępstwo zagrożone było karą grzywny lub karą ograniczenia wolności albo alternatywnie tymi karami.

Kolejna przewidywana zmiana w § 1 art. 343 k.p.k., która miała wejść w życie z dniem 1 lipca 2015 r., ograniczała się do orzeczenia środka karnego jako jednego z wypadków odstąpienia od wymierzenia kary z możliwością orzeczenia wszystkich środków karnych, włącznie z przepadkiem przedmiotów (art. 39 pkt 5 k.k.), który dotychczas był pominięty w art. 343 § 1 k.p.k.

W świetle ostatecznych zmian wprowadzonych w ramach noweli z 20 lutego 2015 r.[42] przepisy instytucji skazania bez rozprawy ulokowane w k.p.k. nie modyfikowały żadnych uregulowań prawa karnego materialnego, pozwalających na większe uprzywilejowanie sprawców korzystających z trybów konsensualnych. Uczyniono to jednak w dodanym art. 60a k.k., który przewidywał, że uwzględniając wniosek z art. 335 k.p.k. – ale dotyczy to także pozostałych instytucji konsensualizmu (art. 387 k.p.k. i art. 338a k.p.k.) – sąd może:

– zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary także w innych wypadkach niż przewidziane w art. 60 § 1–4 k.k.,

– odstąpić od wymierzenia kary i orzec wyłącznie środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, jeżeli przypisany oskarżonemu występek jest zagrożony karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.

            W wyniku nowelizacji z 11 marca 2016 r.[43] zniesiony został art. 60a k.k. W rezultacie de lege lata dla zastosowania omawianych instytucji konsensualnych nie przewidziano szczególnych podstaw złagodzenia sankcji karnych. Nie stoi to jednak na przeszkodzie zastosowania w stosunku do sprawcy nadzwyczajnego złagodzenia kary w trybie art. 60 k.k., zwłaszcza że § 2 tego przepisu, wskazujący na podstawy nadzwyczajnego złagodzenia kary, posługuje się terminem „w szczególności”. Jednocześnie sąd może odstąpić od wymierzenia kary i orzec wyłącznie środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, jeżeli przypisany oskarżonemu występek jest zagrożony karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat albo karą łagodniejszą i społeczna szkodliwość czynu nie jest znaczna, a zarazem cele kary zostaną w ten sposób spełnione (art. 59 k.k.). 

 

7. Modyfikacja wniosku o skazanie bez rozprawy

 

Kwestia ta, podobnie jak wcześniej omówione uzgodnienia w przedmiocie kosztów postępowania, nie miała dotychczas uregulowania ustawowego. W praktyce stosowania tej instytucji nie budziło jednak wątpliwości, że możliwość takiej modyfikacji istnieje, pomimo braku takiego zapisu. Również w doktrynie dopuszczano takie rozwiązanie[44]. Orzecznictwu Sądu Najwyższego taka zmiana uzgodnień również nie jest obca. Podkreśla się tam bowiem, że uzgodniony wniosek stron, o którym mowa w art. 335 i 343 k.p.k., nie może ograniczać sądu w realizacji jego konstytucyjnych kompetencji do wydawania wyroków zarówno zgodnych z prawem, jak i respektujących jego własne przekonanie oraz ocenę stwierdzonych w sprawie okoliczności faktycznych i prawnych, a to uzasadnia prawo sądu do uzależnienia uwzględnienia wniosku od dokonania w nim określonych modyfikacji[45]. W pełni trafny jest pogląd T. Grzegorczyka, który wskazuje, że ratio legis wniosku o skazanie bez rozprawy ległoby w gruzach, gdyby przyjąć, że w ogóle nie jest możliwe korygowanie przez prokuratora, za zgodą oskarżonego, warunków skazania podanych we wniosku, o ile mieści się to w ramach określonych w art. 335 § 1 k.p.k.[46]

W wyniku nowelizacji wrześniowej z 2013 r.[47] z uwzględnieniem noweli do niej z lutego 2015 r.[48] ustawodawca wprowadził do art. 343 k.p.k. zapis, w świetle którego sąd może uzależnić uwzględnienie wniosku od dokonania w nim przez prokuratora wskazanej przez siebie zmiany zaakceptowanej przez oskarżonego, sankcjonując tym samym dotychczasową praktykę w tym zakresie. Wobec powszechnego modyfikowania uzgodnień w stosowaniu omawianej instytucji, pomimo braku dotychczasowej regulacji w tym zakresie, nie wydaje się, aby wprowadzona zmiana przyczyniła się do rozszerzenia stosowania skazania bez rozprawy[49]. Wskazana przez sąd zmiana we wniosku może dotyczyć wszystkich jego elementów: kary, środka karnego, okresu zawieszenia, innych środków probacyjnych czy kosztów postępowania, o ile w ogóle były one przedmiotem uzgodnień. Pierwotnie w noweli wrześniowej z 2013 r.[50] dodany przepis art. 335 § 3b k.p.k. przewidywał możliwość uwzględnienia wniosku przez sąd za zgodą prokuratora i oskarżonego. Na skutek noweli z lutego 2015 r.[51] w art. 343 § 3 k.p.k. postanowiono, że zmian we wniosku według wskazań sądu ma dokonać prokurator, a zaakceptowania wymagają one przez oskarżonego. Praktycznie niewiele to zmienia, sąd sugeruje zmianę i jeżeli prokurator na nią przystaje, modyfikuje wniosek według wskazań sądu, ale ponieważ autorem wniosku jest prokurator, stosowne zmiany we wniosku powinny zostać dokonane przez niego za zgodą osobiście wyrażoną przez oskarżonego. Pytanie – co w tej sytuacji z pokrzywdzonym? Jeżeli stawi się na posiedzenie, będzie miał możliwość ewentualnego zamanifestowania negatywnego podejścia do modyfikacji wniosku poprzez zgłoszenie sprzeciwu, ale jeśli prawidłowo zawiadomiony nie stawi się, bo będzie akceptował pierwotne uzgodnienia, modyfikacja wniosku może się odbyć bez jego stanowiska. Gdy zatem sąd będzie widział potrzebę modyfikacji wniosku, rozważyć powinien na podstawie zdania trzeciego art. 343 § 5 k.p.k. zarządzenie obowiązku udziału w posiedzeniu sądu prokuratora, oskarżonego i pokrzywdzonego. Do praktycznego rozważenia jest także pogląd, że jeżeli w wyniku modyfikacji wniosku skazanie jest surowsze niż zakładane w pierwotnych uzgodnieniach albo poszerzające obowiązki wobec pokrzywdzonego, to skoro nie wyrażał on sprzeciwu wobec łagodniejszej wersji warunków skazania, należy założyć, że brak też jest jego interesu prawnego w zgłoszeniu sprzeciwu wobec skazania na warunkach surowszych[52].

 

8. Przyczyny i skutki nieuwzględnienia wniosku

 

Przyczyny nieuwzględnienia wniosku o skazanie bez rozprawy wiązać należy z zakwestionowaniem przez sąd którejś z przesłanek warunkujących uwzględnienie wniosku o skazanie bez rozprawy. W rachubę wchodzić tu będą przyczyny dotyczące w szczególności:

– odmiennej oceny prawnokarnej czynu zabronionego w stosunku do subsumcji dokonanej przez prokuratora w postępowaniu przygotowawczym,

– niespełnienia przesłanki niebudzących wątpliwości okoliczności popełnienia czynu zabronionego i winy oskarżonego, w postaci niejasności co do zaistnienia czynu zabronionego, sprawstwa oskarżonego, jego winy w zakresie zarzucanego mu czynu,

– postawy sprawcy nierokującej pozytywnej prognozy w zakresie realizacji celów postępowania względem niego,

– faktycznego braku uzgodnień co do kary lub innych środków przewidzianych przez Kodeks karny.

Nie dotyczy to natomiast sytuacji, w której można dokonać modyfikacji wniosku, wówczas bowiem należy wdrożyć procedurę umożliwiającą zmianę treści wniosku w taki sposób, który będzie możliwy do zaakceptowania przez sąd, oczywiście przy aprobacie tych sugestii przez zainteresowane strony i formalnym wystąpieniu z wersją zmodyfikowaną przez oskarżyciela. Zaznaczyć przy tym należy, że regulacje prawne nie nakładają na sąd obowiązku inicjowania propozycji modyfikacji wniosku w zakresie rozstrzygnięcia co do kary lub innych środków. Może on od razu dokonać zwrotu sprawy prokuratorowi, gdy chodzi o wniosek złożony w trybie art. 335 § 1 k.p.k. Postanowienie o zwrocie sprawy prokuratorowi w tym trybie jest niezaskarżalne (art. 459 § 1 k.p.k.).  

Nowe brzmienie art. 335 § 4 k.p.k. różnicuje skutki nieuwzględnienia wniosku w zależności od tego, czy złożono wniosek samoistny, czy obok aktu oskarżenia. Regulacja art. 335 § 4 k.p.k. odnosi się jedynie do wniosku określonego w art. 335 § 1 k.p.k. i przewiduje zwrot sprawy prokuratorowi z możliwością wystąpienia ponownie z wnioskiem samoistnym, o ile podstawy zwrotu stanowią uwarunkowania zawarte w art. 343 § 1, 2 lub 3 k.p.k. Inne powody nieuwzględnienia wniosku niż wyszczególnione w tych przepisach wyłączają możliwość powtórnego skierowania samoistnego wniosku o skazanie bez rozprawy. Nie stoją jednak na przeszkodzie wystąpieniu z wnioskiem towarzyszącym aktowi oskarżenia.

Z kolei nieuwzględnienie wniosku z art. 335 § 2 k.p.k. wniesionego od razu wraz z aktem oskarżenia bądź w następstwie zwrotu wniosku samoistnego skutkuje rozpoznaniem sprawy na zasadach ogólnych, a zatem na rozprawie.

Od nieuwzględnienia wniosku należy odróżnić sytuację, gdy złożony wniosek samoistny czy z aktem oskarżenia zawiera braki formalne, wówczas w trybie art. 337 k.p.k. przewidującym tzw. formalną kontrolę wniesionych skarg następuje jego zwrot oskarżycielowi w celu usunięcia braków w terminie 7 dni (art. 337 § 1 k.p.k.)[53]

 

9. Konsekwencje skazania bez rozprawy w zakresie zaskarżenia

 

Nowelizacja z września 2013 r.[54] wprowadziła zmiany także w zakresie zaskarżenia wyroku wydanego w trybie art. 343 k.p.k. Wprawdzie przepis nie odnosi się do kwestii zaskarżenia wyroku, jednak odwołanie do innych unormowań w tym zakresie pozwala na ustalenie nowych rozwiązań.

Po pierwsze, uchyleniu uległ przepis art. 434 § 3 k.p.k., który przewidywał, że sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść oskarżonego także w wypadku skazania z zastosowaniem art. 343 lub art. 387 k.p.k. albo art. 156 k.k.s., jeśli:

– środek odwoławczy wniesiono na korzyść oskarżonego,

– przedmiotowym środkiem zaskarżono rozstrzygnięcie co do winy bądź co do kary lub środka karnego, objęte uprzednim porozumieniem.

Takie brzmienie przepisu powodowało istotne wątpliwości w zakresie prawa do obrony, gdyż eliminowało obowiązywanie zakazu reformationis in peius w sytuacji wniesienia środka zaskarżenia na korzyść oskarżonego, gdy zapadło wadliwe rozstrzygnięcie w tej kwestii, które pomimo zgody oskarżonego w tym przedmiocie w związku z zawartym porozumieniem, nie powinno wywoływać negatywnych konsekwencji dla niego.

Po drugie, wprowadzono nowe rozwiązanie w art. 447 § 7 k.p.k. (po noweli z lutego 2015 r.[55] jest to art. 447 § 5 k.p.k.), które przewiduje, że podstawą apelacji od wyroku wydanego w trybach konsensualnych, w tym i skazania bez rozprawy, nie mogą być zarzuty określone w art. 438 pkt 3 i 4 k.p.k. związane z treścią zawartego porozumienia. Wyłączona jest zatem możliwość skutecznego podniesienia zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych i rażącej niewspółmierności kary przez którąkolwiek ze stron procesu, gdy wyrok zapadł w trybie skazania bez rozprawy. Nie ma natomiast ograniczeń w zakresie formułowania zarzutów naruszenia prawa materialnego i procesowego. Innymi słowy, w przypadku wniesienia apelacji opartej na zarzucie z art. 438 pkt 3 lub 4 k.p.k. odnośnie do wyroku zapadłego w trybie skazania bez rozprawy, powinna nastąpić odmowa jej przyjęcia. Gdyby natomiast autor apelacji podniósł zarzuty obu kategorii, wówczas w zakresie naruszania prawa – czy to materialnego, czy formalnego – apelacja podlegałaby rozpoznaniu, w pozostałej części powinna pozostać bez rozpoznania.  

            Odnotowania wymaga, że nowela z marca 2016 r.[56] aż w dwóch miejscach zaakcentowała obowiązek pouczenia oskarżonego o treści art. 447 § 5 k.p.k. Po raz pierwszy dotyczy on prokuratora (dodany art. 335 § 2a k.p.k.), po raz drugi obciąża sąd (dodany art. 343 § 5a k.p.k.). Uzgadniając wniosek z art. 335 § 1 k.p.k. lub z art. 335 § 2 k.p.k. w postępowaniu przygotowawczym, o pouczeniu tym należy uczynić adnotację w aktach sprawy (art. 335 § 2a k.p.k.)[57]. W związku z przytoczonym zapisem pojawić się może wątpliwość, czy wystarczające będzie wręczenie oskarżonemu pisemnego pouczenia przytaczającego treść art. 447 § 5 k.p.k. Wobec brzmienia art. 335 § 2a k.p.k. wydaje się, że formuła pouczenia w tym zakresie w ramach zbiorczego zestawienia uprawnień i obowiązków oskarżonego nie spełni tych wymogów, w przeciwnym razie nie byłoby potrzeby odrębnego zapisu w tej kwestii. Wydaje się również, że skoro w aktach ma znaleźć się adnotacja, to najwłaściwszym miejscem dla jej umieszczenia będzie protokół przesłuchania podejrzanego, a w każdym razie pod adnotacją dotyczącą art. 447 § 5 k.p.k. winien się znaleźć podpis pouczanego.

            W fazie przed sądem adnotacja taka znajdzie się w protokole posiedzenia, choć art. 343 § 5a k.p.k. nie zawiera w tym zakresie żadnej dyspozycji.

 

10. Sytuacja pokrzywdzonego

 

Regulacje art. 335 k.p.k. i art. 343 k.p.k. od początku obowiązywania kodeksu nie przewidywały warunku skazania bez rozprawy w postaci czy to zgody, czy braku sprzeciwu ze strony pokrzywdzonego. Taki stan rzeczy był przedmiotem krytyki niemal od samego początku funkcjonowania instytucji wprowadzonej kodeksem z 1997 r. Podnoszono m.in. niekonsekwencję ustawodawcy, który dla skuteczności zastosowania instytucji z art. 387 k.p.k., podobnej do skazania bez rozprawy, wprowadził warunek uzyskania zgody pokrzywdzonego, rezygnując z niej w wypadku art. 335 k.p.k.[58] Niezrozumiałość tej sytuacji podnoszono również w kontekście uwzględnienia interesów pokrzywdzonego jako jednego z nadrzędnych celów postępowania karnego[59]. Możliwym tego powodem była obawa, że powszechna niechęć do łagodniejszego traktowania sprawców zwłaszcza drobniejszych przestępstw, która niewątpliwie jest wpisana w procedurę procesu skróconego, przełoży się na częste tamowanie przedmiotowych wniosków ze strony pokrzywdzonych, którzy widzieć mogą w tej instytucji sposób nadmiernie złagodzonego potraktowania sprawcy ich krzywdy i w rezultacie mogą odrzucać wyrażenie zgody na taki wniosek. Pewnym przejawem zaakcentowania roli pokrzywdzonego w stosowaniu omawianego trybu były natomiast rozwiązania dotyczące możliwości udziału pokrzywdzonego w posiedzeniu w przedmiocie skazania bez rozprawy (art. 343 § 5 k.p.k.) oraz wprowadzone w wyniku nowelizacji w 2003 r.[60] – doręczanie ujawnionemu pokrzywdzonemu odpisu aktu oskarżenia, jeżeli ów akt zawierał wniosek o skazanie bez rozprawy (art. 338 § 1 k.p.k.)[61].

Nowelą z września 2013 r.[62] wzmocniono pozycję pokrzywdzonego w tym trybie, uprawniając go do złożenia sprzeciwu w przedmiocie wniosku prokuratora (art. 343 § 2 k.p.k.). W ten sposób, z jednej strony, ujednolicono oba podstawowe tryby konsensualne, to jest skazanie bez rozprawy i tzw. dobrowolne poddanie się karze (art. 387 k.p.k.), z drugiej zaś zaakcentowano prawnie chronione interesy pokrzywdzonego jako jeden z celów postępowania karnego (art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k.). Sprzeciw pokrzywdzonego może być zgłoszony ustnie na posiedzeniu w trybie art. 343 k.p.k. lub w piśmie skierowanym do sądu. Niezajęcie przez pokrzywdzonego żadnego stanowiska w tym przedmiocie nie może jednak oznaczać wyrażenia przez niego sprzeciwu[63]. Nie wydaje się natomiast trafne stanowisko, w świetle którego brak dołączenia do wniosku oświadczenia pokrzywdzonego o braku sprzeciwu skutkować powinno uznaniem obecności pokrzywdzonego na posiedzeniu za obowiązkowe w celu odebrania od niego stosownego oświadczenia[64]. Literalna wykładania art. 343 k.p.k. wskazuje bowiem tylko na niezłożenie przez pokrzywdzonego, należycie powiadomionego o terminie posiedzenia, sprzeciwu względem wniosku jako warunku jego uwzględnienia przez sąd. Nie stanowi natomiast warunku koniecznego dla uwzględnienia wniosku istnienie werbalnego oświadczenia pokrzywdzonego wyrażonego czy to na etapie postępowania przygotowawczego, czy sądowego. Zaznaczyć także należy, że z formalnego punktu widzenia sprzeciw pokrzywdzonego zgłoszony na etapie postępowania przygotowawczego, co do warunków skazania oskarżonego bez rozprawy czy w ogóle, co do skazania go w tym trybie konsensualnym, nie uniemożliwia skierowania wniosku do sądu, ale takie rozwiązanie procesowe wydaje się irracjonalne. Wnioskodawca musiałby bowiem zakładać, że pokrzywdzony, pomimo zgłoszenia sprzeciwu, stawi się na posiedzenie sądowe, na którym oskarżyciel w obliczu sądu przekona go do modyfikacji pierwotnie zajętego stanowiska. W przeciwnym razie sąd nie uwzględni wniosku z uwagi na sprzeciw pokrzywdzonego.  

W wyniku nowelizacji z lutego 2015 r.[65] usunięto wadliwości odnoszące się do niekompletności zawiadomienia pokrzywdzonego o przesłaniu aktu oskarżenia oraz o treści m.in. przepisu art. 335 k.p.k. przy braku poinformowania go o art. 343 k.p.k. Pouczenie takie nie zawierało bowiem informacji o możliwej modyfikacji wniosku o skazanie bez rozprawy na posiedzeniu, co powodowało, że pokrzywdzony mógł jako pewnik przyjmować treść zawartego na etapie postępowania przygotowawczego porozumienia między podejrzanym a prokuratorem i je akceptować (poprzez brak sprzeciwu), podczas gdy owo uzgodnienie w fazie posiedzenia sądowego mogło ulec zmianie, której nie akceptowałby pokrzywdzony, lecz nie stawił się na posiedzenie, nie wiedząc o możliwości takiej modyfikacji. Wobec zmiany przepisu art. 334 k.p.k. od 1 lipca 2015 r. w jego paragrafie 5, a po noweli z marca 2016 r.[66] (z mocą od 1 kwietnia 2016 r.) w jego paragrafie 3, który jest obecnie ostatnim paragrafem tego artykułu, przewidziano, że oskarżyciel publiczny o przesłaniu do sądu aktu oskarżenia oraz o treści przepisów art. 343 i 343a k.p.k. zawiadamia oskarżonego i ujawnionego pokrzywdzonego.

 

 

Część III

Odrębności skazania bez rozprawy na gruncie czynów karnych skarbowych

 

Kodeks karny skarbowy w istotnej części stanowi autonomiczną regulację w zakresie skazania bez rozprawy. Dotychczas oba akty prawne (k.p.k. i k.k.s.) wymagały dla wystąpienia z wnioskiem o skazanie, aby okoliczności popełnienia czynu zabronionego nie budziły wątpliwości, a postawa oskarżonego wskazywała, że cele postępowania zostaną osiągnięte (art. 335 § 1 in fine k.p.k. i art. 156 § 1 in fine k.k.s.). Przepis art. 156 § 2 pkt 1 k.k.s. pod względem jego konstrukcji stanowił odzwierciedlenie części dawnego przepisu art. 335 § 1 k.p.k. i określał propozycje, jakie mogą zostać zawarte we wniosku prokuratora o skazanie bez rozprawy, wskazując przy tym odpowiednie instytucje prawa materialnego[67]. I w zakresie k.k.s. tak pozostaje, gdyż nowela z lutego 2015 r.[68], inaczej niż w k.p.k., nie wprowadziła tu żadnych zmian. Również nowela z 2 marca 2016 r.[69] nie zmodyfikowała rozwiązań k.k.s. w tym zakresie. Te propozycje zgodnie z art. 156 § 2 pkt 1 k.k.s. obejmują:

– wymierzenie oskarżonemu kary z nadzwyczajnym jej złagodzeniem,

– orzeczenie środka karnego w postaci: przepadku przedmiotów, ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów, przepadku korzyści majątkowej, ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku korzyści majątkowej, zakazu prowadzenia określonej działalności gospodarczej, wykonywania określonego zawodu lub zajmowania określonego stanowiska, podania wyroku do publicznej wiadomości, pozbawienia praw publicznych,

– odstąpienia od wymierzenia kary i

– warunkowego zawieszenia wykonania kary.

Wymienienie tych instytucji nie oznacza, że zastosowanie którejkolwiek z nich jest warunkiem koniecznym złożenia przez prokuratora lub finansowy organ postępowania przygotowawczego wniosku o skazanie bez rozprawy[70]. Zagadnienie samoistnego charakteru podstaw materialnoprawnych wymienionych w art. 156 § 2 pkt 1 k.k.s. nie jest przesądzone, pomimo że ustawodawca w sposób jednoznaczny wypowiedział się w tej kwestii w procedurze karnej powszechnej, przynajmniej od czasu nowelizacji k.p.k. ze stycznia 2003 r.[71] Unormowanie art. 156 § 2 pkt 1 k.k.s, poza drobnymi zmianami wprowadzonymi w ramach nowelizacji z lipca 2005 r.[72], pozostało w niezmienionym kształcie. W doktrynie zasadniczo ukształtowały się w tym względzie dwa poglądy. Jeden uznający, że przepis art. 156 § 2 pkt 1 k.k.s. ma charakter samodzielny, choć z przywołaniem różnych argumentów[73], drugi zaś opiera się na uznaniu, że konieczne jest wystąpienie podstaw określonych w innych przepisach materialnoprawnych[74]. Przepis art. 156 § 1 pkt 2 k.k.s., w przeciwieństwie do brzmienia art. 343 § 2 k.p.k. sprzed omawianych noweli, nie stanowi samoistnej podstawy stosowania zawartych w nim instytucji prawnomaterialnych, co wywodzić należy nie tyle z samego ich umiejscowienia w części procesowej k.k.s. (tak ulokowano również modyfikacje norm prawa karnego materialnego w art. 343 k.p.k., do czasu nowelizacji, która weszła w życie 1 lipca 2015 r.), ale przede wszystkim z treści tej normy, która nie posługuje się terminologią „może nastąpić również”, „może nastąpić niezależnie”, co wskazuje, że instytucje wymienione w art. 156 § 2 pkt 1 k.k.s. dla ich zastosowania wymagają uzupełnienia w podstawach zawartych w części materialnoprawnej k.k.s., ewentualnie w recypowanych przepisach k.k. Przedstawiony w doktrynie pogląd, że ustawodawca, w ramach noweli styczniowej do k.p.k. z 2003 r.[75], dokonał przemodelowania instytucji skazania bez rozprawy na gruncie powszechnej procedury karnej, w wyniku którego uzyskała ona materialnoprocesowy charakter z powołaniem się na respektowanie spójności systemu prawnego[76], nie jest argumentem przekonującym. Wychodząc od wykładni językowej, można stwierdzić, że jest wprost przeciwnie. Właśnie brak sformułowań wyżej przytoczonych, które zawierał ówczesny art. 343 § 2 k.p.k., pozwalał na wnioskowanie, że odmienna regulacja w obu kodeksach (k.p.k. i k.k.s.) przemawia za zróżnicowaną wykładnią analizowanych zagadnień. Zauważyć należy, że także Sąd Najwyższy[77] na gruncie dawnego brzmienia art. 343 (i 335) k.p.k. uznawał, że mają one charakter jedynie procesowy i nie dają podstaw do łagodzenia odpowiedzialności, gdy podstaw ku temu nie stwarzają normy prawa materialnego. Kodeks karny skarbowy nie przewiduje w art. 156 samoistnego stosowania wymienionych wcześniej konstrukcji prawa materialnego i skorzystanie z nich w ramach instytucji wniosku o skazanie bez rozprawy wymaga stwierdzenia podstaw właściwych dla danej instytucji prawa materialnego, określonych w innych przepisach k.k.s. Wyłączają skierowanie przedmiotowego wniosku sytuacje, w których występują podstawy do nadzwyczajnego obostrzenia kary wskazane w art. 37 § 1 k.k.s. i art. 38 § 2 k.k.s., z zastrzeżeniem wszak okoliczności wymienionych w art. 37 § 2 i 3 k.k.s i art. 38 § 3 k.k.s. Zgodzić się natomiast należy ze stanowiskiem, że istnienie w prawie karnym skarbowym specyficznej instytucji, jaką jest dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, powoduje, że instytucja skazania bez rozprawy w praktyce wykorzystywana jest rzadziej niż w postępowaniu karnym[78]. Wniosek taki jest tym bardziej zasadny, że, tak jak i przy instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej, wymagane jest uiszczenie całości uszczuplonej należności publicznoprawnej, a gdyby należność ta nie została uiszczona, sąd uzależnia uwzględnienie wniosku od uiszczenia wymagalnej należności w całości w wyznaczonym terminie (art. 156 § 3 k.k.s.).

W postępowaniu karnym skarbowym uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o skazanie bez rozprawy nie stanowi wyłącznej kompetencji prokuratora, bowiem z instytucji tej może korzystać również finansowy organ postępowania przygotowawczego. Mocą znowelizowanego art. 155 § 3 zd. pierwsze k.k.s.[79] przewidziano odpowiednie stosowanie § 1 i § 2 tego przepisu m.in. do dołączenia do aktu oskarżenia wniosku o skazanie bez rozprawy. Z zestawienia tych przepisów wynika zatem, że w sprawach o przestępstwa skarbowe, w których organ finansowy prowadzi śledztwo lub dochodzenie objęte nadzorem prokuratora, może on sporządzić wniosek o skazanie bez rozprawy i dołączyć go do aktu oskarżenia, ale wniosek ten, jak i akt oskarżenia sporządzony w trybie art. 155 § 1 k.k.s., wymaga zatwierdzenia przez prokuratora. W takiej sytuacji organ finansowy ma również prawo uczestniczyć w posiedzeniu w przedmiocie skazania bez rozprawy oraz w rozprawie, gdyby rozpoznanie sprawy przekazano na to forum (art. 155 § 3 k.k.s.). Artykuł 155 k.k.s. nie zawiera natomiast regulacji odnośnie do wniosku o skazanie bez rozprawy, który ma towarzyszyć aktowi oskarżenia samodzielnie sporządzonemu i wniesionemu przez organ finansowy, czyli dla dochodzenia karnego skarbowego nieobjętego nadzorem prokuratora. Jednak lektura kolejnego przepisu – art. 156 k.k.s. wskazuje, że finansowy organ postępowania przygotowawczego może dołączyć do aktu oskarżenia wniosek o skazanie bez rozprawy za zarzucane mu przestępstwo lub wykroczenie skarbowe przy spełnieniu przesłanek tej instytucji. Przepis ten należy odczytać w zestawieniu systemowym z art. 155 § 3 k.k.s., co prowadzi do stwierdzenia, że organ finansowy – poza śledztwem karnym skarbowym i dochodzeniem objętym nadzorem prokuratora – w innych przypadkach może samodzielnie sporządzić i wnieść wniosek o skazanie bez rozprawy jako pismo towarzyszące aktowi oskarżenia. Skoro art. 155 k.k.s. nie odnosi się do przypadku wniosku o skazanie bez rozprawy w sprawie o wykroczenie skarbowe prowadzone przez organ finansowy pod nadzorem prokuratora, a art. 156 k.k.s. nie różnicuje sytuacji w zależności od nadzoru prokuratora, przyjąć należy, że w sprawie o wykroczenie skarbowe organ finansowy może samodzielnie obok aktu oskarżenia sporządzić wniosek o skazanie bez rozprawy i wnieść go wraz ze skargą główną.

Zauważenia wymaga również, że k.k.s. nie wskazał formuły samoistnego wniosku o skazanie bez rozprawy, jak czyni to znowelizowany art. 335 § 1 k.p.k. dla przestępstw powszechnych. Wobec autonomicznej regulacji art. 156 k.k.s., która nie przewiduje wniosku o skazanie bez rozprawy w wersji bez aktu oskarżenia, należy przyjąć, że to instytucjonalne rozwiązanie nie znajdzie zastosowania do czynów karnych skarbowych.

Jak już wskazano, finansowy organ postępowania przygotowawczego może złożyć wniosek o skazanie bez rozprawy również w wypadku wykroczeń skarbowych (art. 156 § 1 k.k.s.). Uprawnienia takiego nie mają natomiast organy niefinansowe w ogóle, gdy rzecz dotyczy przestępstw skarbowych, bowiem w tym wypadku, gdy dochodzenie w sprawie o przestępstwo skarbowe prowadził organ niefinansowy (Policja, Straż Graniczna, Żandarmeria Wojskowa, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralne Biuro Antykorupcyjne), akt oskarżenia może wnieść tylko prokurator. Nieco inaczej rzecz się przedstawia przy wykroczeniach skarbowych, tu bowiem skargę publiczną (akt oskarżenia) wnieść może również Policja i Straż Graniczna, ale organy te nie mają uprawnienia do wystąpienia z wnioskiem o skazanie bez rozprawy[80].

Jeśli skazanie bez rozprawy miałoby objąć także orzeczenie przepadku przedmiotów, a zarazem w postępowaniu zgłoszono interwencję względem przedmiotów objętych przepadkiem, warunkiem uwzględnienia wniosku jest brak sprzeciwu ze strony interwenienta (art. 156 § 4 k.k.s.). Odpowiednie stosowanie art. 343 § 5 k.p.k. w zw. z art. 128 § 1 k.k.s. powoduje, że w posiedzeniu w przedmiocie skazania bez rozprawy może uczestniczyć interwenient, a także odpowiedzialny posiłkowo – art. 343 § 5 k.p.k. w zw. z art. 125 § 1 k.k.s. – gdyby występował w procesie, którzy na posiedzeniu tym mogą złożyć sprzeciw (ustnie do protokołu lub pisemnie), uniemożliwiając uwzględnienie wniosku.

Wskazania wymaga, że art. 156 § 3 in principio k.k.s. przewiduje odpowiednie stosowanie przepisów art. 335 § 2 i 2a k.p.k., art. 339 § 1 pkt 3 k.p.k. i art. 343 § 3–7 k.p.k. I tu powstają istotne problemy związane z tym, że część tych unormowań, do których odesłano, zmieniła swoje brzmienie po nowelizacjach z września 2013 r.[81] i lutego 2015 r.[82] i w nowym kształcie ich zastosowanie na gruncie k.k.s. budzi wątpliwości, gdyż nowela z lutego 2015 r.[83] nie dokonała synchronizacji uwzględniających zmiany w k.p.k. wprowadzone ostatnią z wymienionych ustaw.

Przywołanie art. 339 § 1 pkt 3 k.p.k. stanowiącego o skierowaniu sprawy na posiedzenie, jeżeli akt oskarżenia zawiera wniosek, o którym mowa w art. 335 k.p.k., jest zasadne. Taką ocenę należałoby przypisać również co do wymienienia art. 343 § 3–6 k.p.k. Pierwszy (§ 3 art. 343 k.p.k.) odnosi się do możliwej modyfikacji wniosku, § 4 statuuje rezygnację z postępowania dowodowego, a § 6 art. 343 k.p.k. stwierdza, że uwzględniając wniosek, sąd skazuje oskarżonego wyrokiem. W zakresie § 5 należałoby zwrócić uwagę na jego odpowiednie odniesienie do procedury karnej skarbowej w ten sposób, że regulując kwestie udziału w posiedzeniu, nie ma on zastosowania do pokrzywdzonego, bo takiego uczestnika procesu k.k.s. nie przewiduje, natomiast powinien mieć zastosowanie do szczególnych stron procesu karnego skarbowego (odpowiedzialnego posiłkowo i interwenienta), mających prawo uczestniczyć w posiedzeniu, o czym zresztą stanowią także wspomniane wyżej art. 128 § 1 k.k.s. w zw. z art. 343 § 5 k.p.k. i art. 125 § 1 k.k.s. w zw. z art. 343 § 5 k.p.k. Istotne wątpliwości niesie natomiast odpowiednie stosowanie art. 343 § 7 k.p.k., przynajmniej jeśli chodzi o zdanie pierwsze tego artykułu, odnoszące się do samoistnego wniosku o skazanie bez rozprawy, której to z kolei instytucji nie przewiduje k.k.s. Nie znajdzie zastosowania także odwołanie do art. 335 § 2 k.p.k., gdyż kwestie te objęte są autonomiczną regulacją art. 156 § 1 k.k.s. Natomiast odpowiednie stosowanie art. 335 § 2a k.p.k. dotyczące pouczenia oskarżonego o treści art. 447 § 5 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. pozwala odnieść je tylko do wniosku towarzyszącego aktowi oskarżenia (art. 335 § 2 k.p.k.).  

 

 

 

SUMMARY

Conviction without a trial in a current legislation

The author described problematic aspects of conviction without a trial after amendments to Penal Proceedings Code on the 27th of September 2013, 20th of February 2015 and 11th of March 2016. This issue is elaborated within the framework of both preparatory and judicial proceedings. Essential place here is devoted to deliberation regarding identifying two forms of request for a conviction without a trial, subject of agreement, modification of sanctions that are possible to be used with this procedure and the consequences of conviction in relation to suability of a judgement. Authorities` powers to file a motion and difference in applying this institution with penal – fiscal acts are also described.

Key words: request for a conviction, bodies authorized to file a motion, subject of agreement

Pojęcia kluczowe: wniosek o skazanie, organy uprawnione do wniesienia wniosku, przedmiot uzgodnień

 

 

 *dr Hubert Skwarczyński jest wizytatorem Prokuratury Okręgowej w Piotrkowie Tryb., wykładowcą KSSiP, autorem ponad 80 artykułów i glos z dziedzin: procedura karna, prawo i postępowanie karne skarbowe, postępowanie w sprawach o wykroczenia, odpowiedzialność podmiotów zbiorowych.

 

 

PRZYPISY:

 

[1] Ustawa o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego i innych ustaw (Dz.U. z 2013 r., poz. 1247 z późn. zm.).

[2] Rozdział 51 uchylony mocą ustawy powołanej w przypisie nr 1.

[3] Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie organów uprawnionych obok Policji do prowadzenia dochodzenia oraz organów uprawnionych do wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem I instancji w sprawach, w których prowadzono dochodzenie, jak również zakresu spraw zleconych tym organom (Dz.U. z 2015 r., poz. 1725).

[4] Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 czerwca 2003 r. w sprawie organów uprawnionych obok Policji do prowadzenia dochodzenia oraz organów uprawnionych do wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem I instancji w sprawach, w których prowadzono dochodzenie, jak również zakresu spraw zleconych tym organom (Dz.U. z 2003 r., Nr 108, poz. 1019 z późn. zm.). Są to: organy Inspekcji Handlowej, organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, urzędy skarbowe, inspektorzy kontroli skarbowej, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej i Straż Graniczna, przy czym obok zakresu spraw właściwość organów Inspekcji Handlowej jest ograniczona do wskazanych w rozporządzeniu spraw, ale ujawnionych w trakcie kontroli, zaś właściwość inspektorów kontroli skarbowej do wyszczególnionych w rozporządzeniu spraw z zakresu kontroli skarbowej.   

[5] Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r., Nr 12, poz.59 z późn. zm.).

[6] Ustawa z dnia 13 października 1995 r. Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 1226 z późn. zm.).

[7] T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Tom I, Artykuły 1–467, Warszawa 2014, s. 1131–1132. Odmienną interpretację tego zagadnienia zaprezentowała Prokuratura Generalna. W piśmie z dnia 24 września 2015 r. (PG VII G 0280/33/15) skierowanym do powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury wskazywano, że analizowany tryb zakończenia procesu (wnioskiem o skazanie bez rozprawy – dopisek H.S.) stanowi niepodzielną kompetencję prokuratora, z której nie może skorzystać inny organ będący oskarżycielem publicznym bez wyraźnego umocowania ustawowego. Umocowanie takie w stosunku do organów, o których mowa w art. 325d k.p.k., zawiera norma art. 325i § 3 k.p.k. W odniesieniu do Straży Leśnej (analogicznie Państwowej Straży Łowieckiej – dopisek H.S.) brak jest takiego upoważnienia. Pomimo zatem szerokich uprawnień oskarżycielskich Straży Leśnej organ ten nie jest uprawniony do procesowego inicjowania trybu, o którym mowa w art. 335 § 1 lub 2 k.p.k. W sytuacji zaś, gdy w warunkach konkretnej sprawy zarysowuje się perspektywa konsensualnego zakończenia procesu karnego, Straż Leśna winna zwrócić się do prokuratora z wnioskiem o rozważenie możliwości wystąpienia w trybie art. 335 § 1 lub 2 k.p.k. W kolejnym piśmie z dnia 29 września 2015 r. wycofano się jednak z przedstawionej interpretacji, powołując się na uchwałę SN z dnia 24 czerwca 2015 r. (I KZP 3/15).  

[8] Ustawa o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r., poz. 396).

[9] Ustawodawca, w ramach nowelizacji przywołanej w pkt 8, wskazując w art. 325i § 3 k.p.k., jakie uprawnienia prokuratora scedowano na organy, o których mowa w art. 325d k.p.k., obok instytucji warunkowego umorzenia postępowania (art. 336 k.p.k.) i dobrowolnego poddania się karze (art. 387 § 2 k.p.k.) odwołał się wówczas jedynie do wniosku o skazanie bez rozprawy wymienionego w § 1 art. 335 k.p.k., pomijając konstrukcję wniosku o skazanie z art. 335 § 2 k.p.k. (dołączanego do aktu oskarżenia). Inne podejście do uprawnień tych organów w zakresie wniosku o skazanie bez rozprawy zaprezentowano w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2015 r. (I KZP 3/15, OSNKW 2015, nr 8, poz. 65). W tym rozstrzygnięciu, wydanym jeszcze przed wejściem w życie art. 335 k.p.k. w wersji przewidującej dwa rodzaje wniosków o skazanie bez rozprawy, Sąd Najwyższy przyjął, że strażnicy leśni są uprawnieni do dołączenia do wnoszonego aktu oskarżenia wniosku o wydanie wyroku i orzeczenie uzgodnionych z oskarżonym kar lub innych środków przewidzianych w Kodeksie karnym. Uzasadnienia dla takiej konstatacji upatrywano w istocie przyznanych w ustawie o lasach strażnikowi leśnemu (a poprzez art.48 tej ustawy także innym wymienionym w tym przepisie podmiotom) uprawnień m.in. do sporządzenia, wnoszenia i popierania aktu oskarżenia. Czynności te zmierzają do pociągnięcia oskarżonego do odpowiedzialności za zarzucony w akcie oskarżenia czyn. W związku ze sporządzeniem przez strażnika leśnego aktu oskarżenia nie może budzić wątpliwości, że znajdą doń zastosowanie przepisy art. 331 § 1 czy art. 333 § 2 i 4 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca 2015 r.), w których mowa jest o prokuratorze, a nie o oskarżycielu publicznym. Uprawnienie nieprokuratorskich oskarżycieli publicznych do popierania aktu oskarżenia obejmuje bowiem szereg uprawnień (czynności), w tym prawo do formułowania wniosków, co do sposobu i zakresu odpowiedzialności karnej oskarżonego za zarzucony mu czyn. W takiej sytuacji trudno zaakceptować, że nieprokuratorski oskarżyciel publiczny nie ma prawa do odpowiedniego sformułowania swojego stanowiska, co do sposobu i zakresu odpowiedzialności oskarżonego w ramach instytucji określonych w art. 335 § 1 k.p.k. i art. 336 § 1 k.p.k., skoro czynności prowadzące w efekcie do tego samego rezultatu mogą być osiągnięte w wyniku wykonywania zwykłych czynności w toku postępowania sądowego. W żadnym z tych wypadków sformułowanie przez oskarżyciela wniosku, o jakim mowa w art. 335 § 1 k.p.k. albo w art. 336 § 1 k.p.k., czy też „zwykłego” wniosku w toku postępowania sądowego nie jest dla sądu wiążące. Analogiczne rozważania mutatis mutandis należało odnieść do Państwowej Straży Łowieckiej.

[10] Dz.U. z 2016 r., Nr 437.

[11] Zob. przypis nr 3.

[12] W doktrynie można spotkać określenie „tryb konsensualny uproszczony” – dla oznaczenia instytucji figurującej w art. 335 § 1 k.p.k. oraz „tryb konsensualny zwykły” – dla wniosku o skazanie wnoszonego wraz z aktem oskarżenia, tak K. Boratyńska, P. Czarnecki, A. Górski, M. Królikowski, A. Sakowicz, M. Warchoł, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2016, s. 772.

[13] Art. 1 pkt 139 ustawy z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 17, poz. 155).

[14] Zob. przypis nr 1.

[15] Zob. ustawę powołaną w przypisie nr 13.

[16] S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, Źródło Lex, teza 39.

[17] Zob. przypis nr 8.

[18] Zob. przypis nr 1.

[19] Zob. przypis nr 10.

[20] Ustawą powołaną w przypisie nr 8.

[21] W. Jasiński, Porozumienia procesowe w znowelizowanym kodeksie postępowania karnego, „Prokuratura i Prawo” 2014, nr 10, s. 17.

[22] Zob. przypis nr 8.

[23] Zob. przypis nr 1.

[24] Zob. przypis nr 1.

[25] Zob. szersze rozważania na ten temat P. Gensikowski, Instytucja przewidziana w art. 335 k.p.k. a warunkowe umorzenie postępowania karnego, „Kwartalnik KSSiP”, Zeszyt 4(15) 2014, s. 5–12.

[26] W. Jasiński, Porozumienia procesowe, s. 17.

[27] Zob. przypis nr 8.

[28] W. Jasiński, Porozumienia procesowe, s. 19.

[29] W § 232 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 kwietnia 2016 r. Regulaminu wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz.U. z 2016 r., poz. 508) wskazuje się, że zgodę na warunki skazania podejrzany wyraża w protokole przesłuchania podejrzanego lub w protokole końcowego zaznajomienia go z materiałami postępowania albo w odrębnym piśmie.    

[30] Zob. przypis nr 1.

[31] Zob. przypis nr 8.

[32] Zob. przypis nr 1.

[33] Zob. przypis nr 10.

[34] Zob. przypis nr 1.

[35] E. Zalewski, Nowe przepisy zmieniające procesową pozycję i uprawnienia prokuratora, a ich wpływ na szybkość i sprawność postępowania przygotowawczego, (w:) Nowa kodyfikacja prawa karnego, pod red. L. Boguni, Tom II, Wrocław 1998, s. 163.

[36] Zob. przypis nr 8.

[37] J. Jodłowski, Orzekanie kar w trybach konsensualnych (aspekty procesowe i materialno prawne), (w:) Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, pod red. W. Wróbel, Kraków 2015, s. 348.

[38] Art. 1 pkt 147 ustawy powołanej w przypisie nr 13.

[39] Chodzi o organy Straży Leśnej i Państwowej Straży Łowieckiej działające na mocy ustaw powołanych w przypisach nr 5 i 6.

[40] Zob. przypis nr 1.

[41] Zob. przypis nr 8.

[42] Zob. przypis nr 8.

[43] Zob. przypis nr 10.

[44] Zob. wielość poglądów w tej materii S. Steinborn, Porozumienia w polskim procesie karnym, Kraków 2005, s. 188–192.

[45] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2007 r., II KK 121/07, „Prokuratura i Prawo” wkładka 2007, nr 12, poz. 17.

[46] T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego, s. 1210.

[47] Zob. przypis nr 1.

[48] Zob. przypis nr 8.

[49] Uzasadnienie nowelizacji druk sejmowy nr 870, s. 50.

[50] Zob. przypis nr 1.

[51] Zob. przypis nr 8.

[52] T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego, s. 1211.

[53] W tym zakresie w doktrynie można spotkać stanowisko odmienne, uznające, że braki formalne wniosku winny być usuwane w trybie art. 120 k.p.k., gdyż art. 337 k.p.k. odnosi się wyłącznie do sytuacji skierowania do sądu aktu oskarżenia – J. Jodłowski, Orzekanie kar, s. 400. Taka wykładnia zakładać jednak musi podanie w wątpliwość ratio legis powołania art. 335 k.p.k. w treści art. 337 § 1 k.p.k.     

[54] Zob. przypis nr 1.

[55] Zob. przypis nr 8.

[56] Zob. przypis nr 10.

[57] Formułę tę umacnia § 233 ust. 2 obowiązującego Regulaminu prokuratorskiego (przywołanego w przypisie nr 29), który stanowi, że pouczenie o treści art. 447 § 5 k.p.k. podejrzany potwierdza własnoręcznym podpisem.

[58] R. Koper, Warunki skazania oskarżonego wyrokiem bez rozprawy, „Przegląd Sądowy” 1999, nr 5, s. 85.

[59] Ibidem.

[60] Zob. przypis nr 13.

[61] Art. 1 pkt 142 ustawy powołanej w przypisie 13. Obecnie, po noweli wrześniowej z 2013 r., będzie to art. 338 § 1b k.p.k.

[62] Zob. przypis nr 1.

[63] J. Kasiński, Konsensualne formy zakończenia postępowania w świetle zmian procedury karnej projektowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, (w:) Funkcje procesu karnego. Księga jubileuszowa profesora Janusza Tylmana, pod redakcją Tomasza Grzegorczyka, Warszawa 2011, s. 685.

[64] K. Boratyńska…, Kodeks, s. 813.

[65] Zob. przypis nr 8.

[66] Zob. przypis nr 10.

[67] S. Steinborn, Porozumienia w polskim procesie karnym, s. 98.

[68] Zob. przypis nr 8.

[69] Zob. przypis nr 10.

[70] Odmiennie A. Bartosiewicz, R. Kubacki, Zaniechanie ukarania sprawcy przestępstwa skarbowego, Warszawa 2003, s. 67.

[71] Zob. ustawę powołaną w przypisie nr 13.

[72] Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 178, poz. 1479).

[73] Zob. S. Steinborn, Porozumienia w polskim procesie karnym, s. 98–99; L. Wilk, J. Zagrodnik, Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2007, s. 759; G. Bogdan, A. Nita, J. Raglewski, A. R. Światłowski, Kodeks karny skarbowy z komentarzem, Gdańsk 2007, s. 812–813.  

[74] Z. Gostyński, Komentarz do kodeksu karnego skarbowego. Tytuł II Postępowanie w sprawach o przestępstwa i wykroczenia skarbowe. Tytuł III Postępowanie wykonawcze, Warszawa 2000, s. 273.

[75] Zob. przypis nr 13.

[76] L. Wilk, J. Zagrodnik, Kodeks karny skarbowy, s. 759.

[77] Zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2000 r., I KZP 52/99, OSNKW 2000, nr 3–4, poz. 27.

[78] A. Bartosiewicz, R. Kubacki, Zaniechanie, s. 67.

[79] Ustawą powołaną w przypisie nr 1.

[80] H. Skwarczyński, Prokurator w karnoskarbowym postępowaniu przygotowawczym, „Prokuratura i Prawo” 2002, nr 3, s. 88; tegoż, Udział Policji w postępowaniu karnym skarbowym, „Przegląd Policyjny” 2001, nr 3(63), s. 119.

[81] Zob. przypis nr 1.

[82] Zob. przypis nr 8.

[83] Ibidem.



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA