Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2014 r. IV KK 253/13

Kamil Siwek, doktorant UAM (Poznań)
e.Palestra, 2016, poz. 7/O
A+ A-
 

e.Palestra, 2016, poz. 7/O

[data publikacji: 24.10.2016]

 

Kamil Siwek*

 

Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2014 r. IV KK 253/13[1]

 

Teza głosowanego postanowienia:

                                                                                  

  1. Przepis art. 77 § 2 k.k., określając surowsze podstawy warunkowego zwolnienia, ma na uwadze wszystkie wymienione w art. 53 k.k. cele.
  2. Przewidziana w art. 78 § 3 k.k. granica, od której dopuszczalne jest warunkowe zwolnienie z odbycia reszty kary wymienionej w art. 32 pkt 4 k.k., może ulec w myśl art. 77 § 2 k.k. przesunięciu w pobliże 25 lat, byle nie miało miejsca działanie czysto pozorne, w istocie wyłączające zastosowanie w danym wypadku dobrodziejstwa warunkowego przedterminowego zwolnienia.

 

 

Oskarżonemu A.W. za przestępstwa z art. 148 § 2 pkt 2 k.k. w zb. z art. 280 § 2 k.k. wymierzono karę 25 lat pozbawienia wolności, a ponadto karę roku pozbawienia wolności za kradzież z włamaniem (art. 279 § 1 k.k.). Następnie orzeczono wobec oskarżonego karę łączną 25 lat pozbawienia wolności (art. 85 i 88 k.k.) i zaostrzono możliwość skorzystania przez oskarżonego z warunkowego zwolnienia dopiero po odbyciu 24 lat kary pozbawienia wolności (art. 77 § 2 k.k.). Sąd odwoławczy utrzymał w mocy pierwszoinstancyjny wyrok, zmieniając jedynie podstawę prawną skazania i wymiaru kary przez zastąpienie art. 148 § 2 pkt 2 k.k. artykułem 148 § 1 k.k.

W kasacji wywiedzionej przez obrońcę skazanego podniesiono zarzuty rażącego i mogącego mieć istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenia prawa procesowego oraz prawa materialnego, to jest art. 77 § 2 k.k. w zw. z art. 3 k.k., przez zastosowanie przewidzianej w tym pierwszym przepisie instytucji mimo braku ustalenia niezbędnego warunku w postaci „szczególnie uzasadnionego wypadku”. Zarzuty te połączono z wnioskiem o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Glosowanym postanowieniem wniesioną kasację SN oddalił jako oczywiście bezzasadną.

Dla dalszych rozważań podstawowe znaczenie ma sprawa oceny założenia o dopuszczalności – w razie skazania na karę 25 lat pozbawienia wolności – wydłużenia, na podstawie art. 77 § 2 k.k., ustawowego okresu, którego upływ daje skazanemu możliwość ubiegania się o przedterminowe warunkowe zwolnienie z reszty kary pozbawienia wolności[2]. Zdecydowany sprzeciw wywołuje stwierdzenie SN, że „(…) przewidziana w art. 78 § 3 k.k. granica, od której dopuszczalne jest warunkowe zwolnienie z odbycia reszty kary wymienionej w art. 32 pkt 4 k.k., może ulec w myśl art. 77 § 2 k.k. przesunięciu (…)”.

Ponieważ zbyteczne byłoby powtarzanie wszystkich uwag zawartych w innym miejscu[3], należy poprzestać na podkreśleniu, że gdyby ustawodawca wyrażał przekonanie o podrzędności pojęć „kara 25 lat pozbawienia wolności” i „kara dożywotniego pozbawienia wolności”, a więc ich zawieraniu się bez reszty w granicach pojęcia „kara pozbawienia wolności”, to w art. 103 § 1 pkt 1 k.k. poprzestałby na określeniu „karę pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat”, pomijając jako całkowicie zbędny zwrot „albo karę surowszą”[4]. Wówczas wystarczającą podstawą prawną ustalenia przedawnienia wykonania orzeczonej kary 25 lat i dożywotniego pozbawienia wolności stanowiłby art. 103 § 1 pkt 1 k.k. w tej części, w której mowa w nim o „karze pozbawienia wolności przekraczającej 5 lat” (analogicznie w art. 7 § 2 k.k. zbrodnią byłby czyn zabroniony „karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3”, bez potrzeby dodatkowego podkreślania: „albo karą surowszą”)[5]. Wszakże każda z kar wymienionych w art. 32 pkt 4–5 bez wątpienia polega na faktycznym pozbawieniu wolności i zarazem przekracza 5 lat pozbawienia wolności (ich czas jest również „nie krótszy od lat 3”). Ta koegzystencja w jednym przepisie tej samej ustawy „kary pozbawienia wolności przekraczającej 5 lat” oraz wymierzonej „na czas nie krótszy od lat 3” obok „kary surowszej” (w alternatywie rozłącznej) prowadzi do wniosku, że w języku prawnym Kodeksu karnego kara 25 lat pozbawienia wolności i kara dożywotniego pozbawienia wolności nie są karą pozbawienia wolności. Wprawdzie tzw. terminowa kara pozbawienia wolności oraz kary wymienione w art. 32 pkt 4–5 k.k. ze swej istoty polegają na pozbawieniu wolności, to jednak z pewnością należy odróżniać karę pozbawienia wolności w ujęciu faktycznym od kary pozbawienia wolności w rozumieniu prawa karnego (języku prawnym Kodeksu karnego). O ile ujęcie faktyczne kary pozbawienia wolności jest szersze niż ujęcie karnoprawne (obejmuje swym zakresem wszystkie kary polegające na pozbawieniu wolności), o tyle kara pozbawienia wolności wymieniona w art. 32 pkt 3 k.k. nie jest tożsama z pojęciem kary 25 lat i dożywotniego pozbawienia wolności w myśl Kodeksu karnego[6]. Pojęcia te należy pojmować nie ontologicznie, ale w sensie prawnym. Naturalnie nie ma w tym żadnej scholastyki[7]. Należy zaznaczyć, że wbrew silnie żywionemu przez niektórych autorów przekonaniu, ustawa karna nie jest napisana językiem potocznym[8]. Dowodzi tego choćby karnoprawne znaczenie terminu „ujawni” w kontekście art. 60 § 3 k.k., które przecież istotnie odbiega od znaczenia, jakie termin ten ma w języku potocznym (a poprawniej: języku ogólnym)[9]. Tak więc „kara 25 pozbawienia wolności” i „kara dożywotniego pozbawienia wolności” są pojęciami autonomicznymi w stosunku do pojęcia „kara pozbawienia wolności” (między tymi wszystkimi pojęciami zachodzi logiczny stosunek wykluczania)[10]. Inaczej należałoby przyjmować, że jedne i te same kodeksowe pojęcie „kara pozbawienia wolności” miałoby różne znaczenia na gruncie, z jednej strony, art. 77 § 2 k.k. oraz, z drugiej strony, na gruncie art. 7 § 2 k.k. i art. 103 § 1 pkt 1 k.k.[11] Oznacza to, że występujące we wszystkich tych przepisach pojęcie „kara pozbawienia wolności” powinno być rozumiane w ten sam sposób i odnosić się li tylko do kary wymienionej w art. 32 pkt 3 k.k. i wyrażenia „albo karą surowszą” i „albo karę surowszą” byłyby całkowicie zbędnymi ozdobnikami. Wniosek ten minimalizuje siłę argumentu, zgodnie z którym w art. 37 k.k. i art. 107 § 1 k.k. mowa jest o karze pozbawienia wolności: „wymieniona w art. 32 pkt 3” i „wymienioną w art. 32 pkt 3”. W konsekwencji twierdzeniem, iż gdyby istotnie ustawodawca wyrażał pogląd o pełnej autonomii pojęcia „kara pozbawienia wolności” w stosunku do pojęcia „kara 25 lat pozbawienia wolności” i pojęcia „kara dożywotniego pozbawienia wolności”, to w wymienionych przepisach nie użyłby zastrzeżenia, iż chodzi o karę pozbawienia wolności wymienioną w art. 32 pkt 3 k.k. (wystarczyłoby samo posłużenie się określeniem „kara pozbawienia wolności”), nie można dowieść tego, że w systemie polskiego prawa karnego istnieje jakieś ogólne, nadrzędne pojęcie „kara pozbawienia wolności”, pod które podpadają kary wymienione w art. 32 pkt 4–5 k.k. Respektowanie reguły wykładni określanej jako zakaz wykładni homonimicznej, i to na korzyść sprawcy, winno pełnić rolę nadrzędną wobec wszelkich ewentualnie nasuwających się wątpliwości związanych z użyciem przez ustawodawcę w art. 37 k.k. wyrażenia „wymieniona w art. 32 pkt 3” i przesądzać – w sposób wyłączający odmienne oceny – pełną autonomię pojęć, o których mowa w art. 32 pkt 3–5 k.k.

Jak się zatem okazuje, w aktualnym ładzie normatywnym rozwiązanie zawarte w art. 103 § 1 pkt 1 k.k. (oraz art. 7 § 2 k.k.) należy traktować jako właściwy punkt odniesienia w sprawie pojmowania pojęcia „kara pozbawienia wolności” w kontekście art. 77 § 2 k.k. Istniejące różnice w redakcji, z jednej strony, art. 77 § 2 k.k., oraz, z drugiej strony, art. 7 § 2 k.k. i art. 103 § 1 pkt 1 k.k. nie są różnicami li tylko natury terminologicznej, ale semantycznej. Podkreślenie bowiem przez ustawodawcę w art. 7 § 2 k.k. i w art. 103 § 1 pkt 1 k.k., że obok kary pozbawienia wolności wymienionej w art. 32 pkt 3 k.k. istnieje jeszcze jakaś „kara surowsza”, jest wynikiem respektowania przez ustawodawcę autonomii kary wymienionej w art. 32 pkt 3 k.k. w stosunku do kar wymienionych w art. 32 pkt 4–5 k.k. W dacie wydania glosowanego orzeczenia droga do stosowania art. 77 § 2 k.k. była zamknięta w razie wymierzenia kary 25 lat pozbawienia wolności bądź kary dożywotniego pozbawienia wolności. Otwarta natomiast tylko wtedy, gdy sąd wymierzył karę pozbawienia wolności wymienioną w art. 32 pkt 3 k.k. bądź karę aresztu wojskowego (arg. ex art. 322 § 1 k.k.). I właśnie dlatego – inaczej niż SN – uważam, że art. 77 § 2 k.k. w pierwotnym brzmieniu zakreślał maksymalny okres odbycia kary, po którego upływie skazany ma możliwość ubiegania się o warunkowe zwolnienie. Okres ten wynosił 15 lat (arg. ex art. 37 k.k.).

W pracach legislacyjnych nad nowelizacją prawa karnego dostrzeżono ten problem. Dlatego w projekcie zmian przepisów Kodeksu karnego przygotowanym przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego działającą przy Ministrze Sprawiedliwości przewidziano m.in. zmianę ujęcia art. 77 § 2 k.k.[12] Według zamierzeń projektodawców przepis ten miałby otrzymać następujące brzmienie: „W szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd, wymierzając karę wymienioną w art. 32 pkt 3–5, może wyznaczyć surowsze ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego zwolnienia niż przewidziane w art. 78”. W uzasadnieniu tego projektu podano, że „propozycja zmiany art. 77 § 2 zawiera konieczne sprecyzowanie, jakich rodzajów kary pozbawienia wolności może dotyczyć obostrzenie warunków zastosowania przedterminowego zwolnienia”. Propozycje te przeobraziły się w ustawę z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw[13], która weszła w życie 1 lipca 2015 r.

Jak łatwo dostrzec, ustawodawca uznał konieczność sprecyzowania w art. 77 § 2 k.k., że przewidziane w nim obostrzenie dotyczyć ma również kary 25 lat pozbawienia wolności i kary dożywotniego pozbawienia wolności[14]. Trudno uważać proponowane zmiany za mające jedynie charakter niewielkich modyfikacji stylistycznych czy stanowiące ustawową petryfikację dotychczasowej praktyki orzeczniczej, ponieważ wprost się tu podkreśla konieczność wprowadzenia zmian w treści art. 77 § 2 k.k. Należy uznać, że zmiana ta ma charakter normatywny i pośrednio wskazuje na to, że poprzedzająca ją wykładnia art. 77 § 2 k.k. stała przeciwko ustawie. Wniosek ten uzasadnia funkcjonowanie wzruszalnego prawotwórczego (normatywnego) domniemania zmiany tekstu aktu prawnego[15]. Gołosłowne twierdzenie o redakcyjnym charakterze zmiany tekstu aktu prawnego tego domniemania nie obala[16].

Reasumując – poglądu SN nie można podzielić. Stanowi on efekt niedopuszczalnego rozszerzającego pojmowania wyrażenia „kara pozbawienia wolności” w sferze wykładni wyjątkowego przecież przepisu art. 77 § 2 k.k. Błędny pogląd prawny wypowiedziany w glosowanym postanowieniu spowodował nietrafne rozstrzygnięcie. Kasacja została oddalona. Należało natomiast ją uwzględnić i uchylić zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia opartego na art. 77 § 2 k.k.[17]  

Trafna natomiast jest myśl wyeksponowana przez SN w głównej tezie, że w razie czynienia użytku z art. 77 § 2 k.k. należy kierować się wszystkimi zasadami (dyrektywami) wymiaru kary z art. 53 k.k.[18] Użytek taki jest bowiem integralnym składnikiem orzeczenia o karze, choć sam art. 77 § 2 k.k. zamieszczono nie w rozdziale VII Kodeksu karnego „Zasady wymiaru kary i środków karnych”, lecz w rozdziale VIII Kodeksu karnego „Środki związane z poddaniem sprawcy próbie”. Wskazuje to na niemożność sięgania do argumentu z systematyki ustawy.

Aktualnie cała ta sprawa nie ma wyłącznie historycznego charakteru. Pamiętać bowiem należy, iż w świetle reguły zawartej w art. 4 § 1 k.k. rozwiązanie przewidziane w art. 77 § 2 k.k. w swym pierwotnym brzmieniu nadal może będzie mogło znaleźć zastosowanie wobec sprawców przestępstw popełnionych przed dniem 1 lipca 2015 r., kiedy in concreto okaże się, że to poprzedni stan prawny jest dla sprawcy korzystniejszy.

 

 

                       *Kamil Siwek, doktorant w Katedrze Prawa Karnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

 

 

 

PRZYPISY

 

[1] LEX nr 1428331.

[2] A także w stosunku do kary dożywotniego pozbawienia wolności. Zob. poglądy opowiadające się w sposób wyraźny za dopuszczalnością stosowania rozwiązania przewidzianego w art. 77 § 2 k.k. w razie skazań na kary wymienione w art. 32 pkt 4–5 k.k. – zwłaszcza J. Lachowski, Warunkowe zwolnienie z reszty kary pozbawienia wolności, Warszawa 2010, s. 241–242 i podane tam wypowiedzi. Niekiedy uważa się jednak, że „wyznaczenie bowiem surowszych ograniczeń do skorzystania z warunkowego zwolnienia następuje, zgodnie z treścią art. 77 § 2 k.k., w szczególnie uzasadnionych wypadkach przy wymierzaniu «kary pozbawienia wolności». Zgodnie z ścisłą interpretacją, przepis ten powinien odnosić się tylko do terminowej kary pozbawienia wolności, natomiast nie powinien być stosowany do kary 25 lat oraz kary dożywotniego pozbawienia wolności, które są odmiennymi rodzajami kar”. Zob. s. 2. pisemnego referatu Z. Sienkiewicz, wygłoszonego na konferencji, która odbyła się w dniach 15–16 listopada 2011 r. w Popowie (tekst referatu dostępny pod adresem: http://bip.ms.gov.pl/pl /dzialalnosc/komisje-kodyfikacyjne/komisja-kodyfikacyjna-prawa-karnego/komisja-kodyfikacyjna-prawa-karnego-2009-2013/konferencje/rok-2011/ [4.10.2016 r.].

[3] Bliżej zob. K. Siwek, Granic pojęcia „kara pozbawienia wolności” (uwagi na tle art. 77 § 2 k.k.), „Przegląd Sądowy” 2013, nr 1, s. 99-107.

[4] O jaką mianowicie „karę surowszą” w stosunku do „kary pozbawienia wolności przekraczającej 5 lat” może w art. 103 § 1 pkt 1 k.k. chodzić? Chodzi mianowicie o kary wymienione w art. 32 pkt 4–5, zob. E. Bieńkowska, (w:) Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. G. Rejman, Warszawa 1999, s. 1304; K. Indecki, A. Liszewska, Prawo karne materialne, Warszawa 2002, s. 357.

[5] Rzecz jasna, nie można przyjmować, że we wskazanym zakresie przepisy art. 7 § 2 k.k. i art. 103 § 1 pkt 1 k.k. zawierają niepoprawny nadmiar wypowiedzi ustawodawcy (w postaci wyrażeń: „albo karą surowszą” i „albo karę surowszą”), ponieważ „nie wolno mniemać, że przepisy prawne są sformułowane pleonastycznie”, zob. J. Woleński, (w:) M. Borucka-Arctowa, J. Woleński, Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 1998, s. 95.

[6] Oczywiście nie może tutaj chodzić o żadne względy stylistyczne, rozbijające jakoby niepodzielne ogólne pojęcie „kara pozbawienia wolności”, które ma obejmować wszystkie rodzaje kary pozbawienia wolności. Nic nie stało przecież na przeszkodzie, aby ustawodawca w art. 7 § 2 i art. 103 § 1 pkt 1 k.k. zrezygnował z posłużenia się zwrotem: „albo karą surowszą”, tak jak uczynił w art. 60 § 4 k.k., i kary wymienione w art. 32 pkt 4–5 k.k. wejść powinny do pojęcia „kara pozbawienia wolności”. Należy więc przyjąć, że żadna stylistyka wskazanych przepisów nie ucierpiałaby w najmniejszy sposób, gdyby art. 103 § 3 pkt 1 k.k. miał następujące, wcale nie mniej zręczne brzmienie: „30 – w razie skazania na karę pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat”. Jak więc łatwo dostrzec, wszelkie ewentualne trudności stylistyczne przy sposobie ujęcia art. 103 § pkt 1 k.k. mogłyby być bez trudu usunięte bez dalszego różniczkowania poza karą pozbawienia wolności. Uprościłoby to technikę Kodeksu. Jeżeli się zatem podkreśla, że interpretator musi przyjmować każdorazowo, że każdy fragment teksu prawnego służy do wyrażenia normy postępowania (zob. S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, Poznań 2005, s. 85), to stosownie do tego całkiem sensowne jest stanowcze przyjęcie, że użycia przez ustawodawcę w art. 103 § 1 pkt 1 k.k. dodatkowego określenia „albo karą surowszą” poszukiwać należy nie w żadnych względach czysto stylistycznych (składniowych), ponieważ takie po prostu nie istniały w czasie tworzenia art. 103 § 1 pkt 1 k.k., lecz zasadniczych względach merytorycznych, a więc w konieczności dopełnienia przedmiotu regulacji o określenie, kiedy przedawnia się wykonanie kary 25 lat i dożywotniego pozbawienia wolności (odpowiednio określenie w art. 7 § 2 k.k., kiedy mamy do czynienia ze zbrodnią).

[7] Jak wiadomo, „wyrazy użyte w tekście ustawowym już przez to samo przybierają szczególne «znaczenie prawne»”, zob. I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989, s. 79.

[8] Zob. jednak A. Zoll, Znaczenie konstytucyjnej zasady podziału władzy dla prawa karnego, RPEiS 2006, Nr 2, s. 332.

[9] Zob. bliżej K. Siwek, Pojęcie „ujawni” w art. 60 § 3 k.k. (uwagi na tle postanowienia Sądu Najwyższego z 5 listopada 2013 r., III KK 235/13), „Prokuratura i Prawo” 2016, Nr 6, s. 50–65.

[10] Z tego względu przepis art. 77 § 2 k.k. nie uzasadnia sięgania do argumentu lege non distinguente. W art. 77 § 2 k.k. w brzmieniu pierwotnym ustawa bowiem nie ma czego nie rozróżniać, ponieważ nie precyzuje żadnego ogólnego pojęcia „kara pozbawienia wolności”. Odmienne i niesłuszne założenie interpretacyjne wyraził SN w postanowieniu z dnia 22 listopada 2001 r., II KKN 152/01.

[11] Wprawdzie reguła konsekwencji terminologicznej, podobnie jak inne dyrektywy wykładni, dopuszcza wyjątki, trafnie jednak wskazuje się, że w sytuacji, gdy ustawodawca chce nadać tym samym wyrażeniom różne znaczenie, a tym samym odstąpić od zakazu wykładni homonimicznej, wówczas powinien to wyraźnie w tekście prawnym zaznaczyć. Dobitnie i celnie podkreślił to SN w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 29 stycznia 2004 r., I KZP 39/03, LEX nr 82446. Jest jasne, że w Kodeksie karnym ani wyraźnego, ani żadnego innego zamiaru odstąpienia od zakazu wykładni homonimicznej – odnośnie do pojęcia „kara pozbawienia wolności” – prawodawca nie zawarł.

[12] Bez szerszego uzasadnienia, powód zmiany treści art. 77 § 2 k.k. uznano za nieczytelny, zob. A. Sakowicz, Opinia prawna na temat projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 2393) z 23 czerwca 2014 r., http://orka.sejm.gov.pl/RexDomk7.nsf/0/C0B91D175B1C5083C1257 CEE0048F8C5/ $file/i1252-14.rtf, s. 14.

[13] Dz.U. z 2015 r. poz. 396. Nie jest jasne, czy na podstawie zmienionej treści art. 77 § 2 k.k. wybujała jakaś ogólna zasada, że określenie „kara pozbawienia wolności” ma ten skutek, że nie mieści w sobie także kar określonych w art. 32 pkt 4–5 k.k. Sprawa ta nabiera szczególnej doniosłości na tle wielu przepisów Kodeksu karnego, w tym art. 40 § 2 k.k.

[14] Swego czasu A. Zoll wyraził pozytywną ocenę dla wprowadzenia uzupełnienia art. 77 § 2 k.k. o karę dożywotniego pozbawienia wolności, zob. A. Zoll, Opinia o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (art. 10, 12, 25, 26, 66–84, 85–92, 263A), (w:) Kodeks karny – projekt nowelizacji. Druk nr 1756, Biuro Analiz Sejmowych 2007, Nr 5, s. 39.

[15] Bliżej o tym domniemaniu zob. T. Grzybowski, Wpływ zmian prawa na jego wykładnię, Warszawa 2013, s. 186–190.

[16] Tamże, s. 199. Przykładem takiego właśnie gołosłowia jest stanowisko wyrażone przez S. Hypsia. Tenże autor uważa, że zmiana w obrębie art. 77 § 2 k.k. ma charakter redakcyjny. Zob. S. Hypś, w: Kodeks karny. Komentarz, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2015, s. 532.

[17] Wprawdzie in concreto w kasacji podniesiono jedynie – w ocenie SN bezzasadny – zarzut naruszenia prawa materialnego, to jest art. 77 § 2 k.k. w zw. z art. 3 k.k., przez zastosowanie przewidzianej w tym pierwszym przepisie instytucji mimo braku ustalenia niezbędnego warunku w postaci „szczególnie uzasadnionego wypadku”, jednak taka korektura zaskarżonego wyroku nie stanowiłaby wyjścia „poza granice podniesionych zarzutów” w rozumieniu związanym z art. 536 k.p.k.

[18] Tak też J. Lachowski, Warunkowe zwolnienie, s. 247.



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA