Borys Ołomucki (1901-1979), adwokat w Warszawie, w Polsce Ludowej prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej

Marcin Zaborski, adwokat, dr (Warszawa)
e.Palestra 2017, poz. 13/M
A+ A-
 

e.Palestra 2017, poz. 13/M

[data publikacji: 4.12.2017]

 

Marcin Zaborski

 

 

Borys Ołomucki (1901–1979), adwokat w Warszawie, w Polsce Ludowej prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej

 

 

Borys Ołomucki urodził się 16.01.1901 w Warszawie, w rodzinie żydowskiej. W różnych okresach był wykazywany także jako „Boris”, względnie „Bolesław”. Był synem Nauma i Rozalii z d. Nowakowskiej. W ankietach personalnych, począwszy od 1950, O. przedstawiał ojca różnie: jako „brakiera skór surowych” lub jako „inteligenta pracującego”.   

Jego brat Aleksander również był adwokatem w Warszawie (prowadził kancelarię przy ul. Siennej 24), zaś w 1949 wyemigrował z Polski do Izraela. Wiadomo, że Aleksander O. w l. 1946–1949 był sędzią Sądu Społecznego przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce, orzekał m.in. w sprawach boksera Szapsela Rotholca (m.in. medalisty mistrzostw Europy z 1934) oraz znanej piosenkarki Wiery Gran (w l. 80. XX w. utrzymywał z nią kontakty towarzyskie w Paryżu).

Ukończył O. elitarną Szkołę Towarzystwa Ziemi Mazowieckiej w Warszawie, a następnie w 1926 Wydział Prawa UW. W l. 1928–1931 odbył aplikację sądową przy SA w Warszawie.

Aplikację adwokacką odbył w l. 1931–1934 w Warszawie pod patronatem adw. Jakóba Kaliskiego, który był także członkiem Sądu Koleżeńskiego Towarzystwa Opieki nad Żydowską Młodzieżą Szkolną i Pracującą w Warszawie (prowadził kancelarię przy ul. Granicznej 6).

Wpis na listę adwokatów IA w Warszawie (pod imieniem „Boris”) uzyskał pomiędzy 12.06.1934 a 4.07.1934 – z siedzibą w Warszawie, przy ul. Marszałka Focha 4.

Brak danych, żeby do wybuchu II wojny światowej angażował się w jakąkolwiek formę ruchu komunistycznego. Był natomiast członkiem Organizacji Ogólnych Syjonistów i syjonistyczno-socjalistycznej organizacji o nazwie Ludowy Chalucowy Związek Młodzieży „Gordonia”.

Udzielał się także w organizacjach i redakcjach czasopism, grupujących głównie żydowskich handlowców i działaczy gospodarczych z II RP. M.in. sprawował funkcję sekretarza redakcji tygodnika „Przegląd Handlowy” – organu Centrali Związku Kupców, który był poświęcony sprawom handlu, przemysłu i finansów (redaktorem i wydawcą tego periodyku był Maurycy Zajdenman). Poza tym współpracował z miesięcznikiem „Palestyna i Bliski Wschód”, wydawanym przez „Polsko-Palestyńską Izbę Handlową”  w l. 1932–1939, którego tematyka dotyczyła spraw gospodarczych Palestyny i Bliskiego Wschodu. Pismo to było adresowane do żydowskich wychodźców z Polski oraz do osób zainteresowanych wymianą handlową z tym regionem.

Losy O. podczas II wojny światowej są znane tylko w bardzo ogólnym zarysie. Nie wiadomo, czy brał udział w kampanii wrześniowej 1939. Od 1940 przebywał jednak w ZSRR, w Autonomicznej Socjalistycznej Radzieckiej Republice Komi – brak jednak informacji, jak się tam znalazł. Najpierw pracował jako planista w ośrodku traktorowym oraz jako radca prawny i naczelnik grupy zbytu w przedsiębiorstwie „Komiles” w m. Syktywkar – stolicy tej republiki, a następnie jako radca prawny w hucie w m. Kożwa.

W 1943 wstąpił do 2 Dywizji Piechoty im. Henryka Dąbrowskiego, wchodzącej w skład 1 Korpusu Polskiego w ZSRR – podporządkowanego Związkowi Patriotów Polskich i Stalinowi. Nie wiemy, czemu nie zgłosił się do armii formowanej w ZSRR przez gen. Władysława Andersa. Początkowo, w stopniu ppor., był adiutantem i zastępcą dowódcy Kompanii Szkolnej 5 Pułku Piechoty, a następnie, od 5.12.1943, oficerem śledczym Wojskowej Prokuratury 2 Dywizji Piechoty. Od 1.03.1944 przydzielono go do Prokuratury Wojskowej 1. Korpusu PSZ w ZSRR, jako „oficera śledczego prokuratury korpusu”. Z dniem 15.05.1944 został „pomocnikiem prokuratora” 1 Armii Polskiej w ZSRR (już jako por.). Od 2.09.1944 pełnił służbę w Naczelnej Prokuraturze Wojskowej, jako podprokurator NPW, Szef Wydziału Nadzoru NPW oraz jako 2 Zastępca Naczelnego Prokuratora Wojskowego (od października 1944 już jako kpt., od lutego 1945 jako mjr i od czerwca jako ppłk). Od 4.07.1946 przeniesiono go do Departamentu Służby Sprawiedliwości MON, gdzie wykonywał funkcje referenta i radcy prawnego w Wydziale II Ustawodawczym.

Na mocy rozkazu nr 05/KG z 1.04.1944 wydanego przez p.o. dowódcy Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, gen. Zygmunta Berlinga, został powołany do składu tzw. komisji kodyfikacyjnej, której zadaniem było „ostateczne skodyfikowanie” Wojskowego Kodeksu Karnego, Kodeksu Postępowania Karnego i Ustawy o Ustroju i Właściwości Sądów Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. W skład tej komisji – poza O. – weszły tylko cztery, najważniejsze osoby kierujące wymiarem sprawiedliwości w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR. Był O. członkiem tej komisji także kilka miesięcy później, gdy nosiła ona nazwę „Wojskowa Komisja Kodyfikacyjna”, zaś efektem jej prac było stworzenie projektów Kodeksu Karnego Wojska Polskiego oraz Prawa o ustroju Sądów Wojskowych i Prokuratury Wojskowej – z 23.09.1944, oba wydane w formie dekretów PKWN, a następnie projektu Kodeksu Wojskowego Postępowania Karnego – wydanego w formie dekretu rządu 23.06.1945.

Od 1945 O. wchodził w skład „Ścisłego Komitetu Redakcyjnego” periodyku „Wojskowy Przegląd Prawniczy” – jako podprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej. Współredagował numery 1 i 2 z 1945 tego czasopisma.

Był także członkiem Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego (Prezesem Zarządu był Julian Tuwim, zaś Towarzystwo to działało do 1950) oraz członkiem Zrzeszenia Prawników Demokratów (od 1946).

Z komunistycznej prokuratury wojskowej odszedł, na własne żądanie, 7.01.1949, w stopniu ppłk., ze względu – jak sam podawał – na zły stan zdrowia. Wydaje się jednak, że w tej kwestii nie bez znaczenia była planowana emigracja jego brata. Po przejściu w stan nieczynny O. niezwłocznie zatrudnił się w charakterze radcy prawnego w podlegającym MON Wydawnictwie „Prasa Wojskowa” oraz w tym samym charakterze w Jednostce Wojskowej Nr 5638. Objął także radcostwa prawne w Ministerstwie Handlu Zagranicznego, Państwowym Przedsiębiorstwie Kolportażu „Ruch” oraz Centralnym Zarządzie Księgarstwa „Dom Polski”.

Podaniem z 22.04.1949 wystąpił do RA w Warszawie o wpis na listę adwokatów IA w Warszawie. Powołał się na wpis na listę sprzed wojny oraz na referencje adw. Mieczysława Maślanko i Dyrektora Departamentu w MS – Henryka Podlaskiego. Już kilka dni później – 28.04.1949 – RA „umieściła” O. na liście adwokatów na podstawie art. 4 ust. 1 dekretu z 24.05.1945.

Zawód adwokata wykonywał we własnej kancelarii (ul. Lądowa 5/11). Z dniem 1.11.1952 został powołany do składu ZA Nr 6 w Warszawie, jako kierownik tego zespołu. ZA Nr 6 był kluczowym zespołem adwokackim z punktu widzenia władzy komunistycznej nie tylko w skali Warszawy, ale w skali całego kraju, albowiem jego członkami zostali m.in. najbardziej znani obrońcy wojskowi i obrońcy w tzw. sprawach tajnych: adw. Mieczysław Maślanko, adw. Marian Rozenblit, adw. Jan Kaczorowski, adw. Halina Więckowska czy adw. Zygmunt Skoczek. Od 1.01.1961 r. – na własny wniosek – był członkiem nowo utworzonego ZA Nr 33 w Warszawie (ul. Świętokrzyska 18). Zespół ten uległ likwidacji z końcem września 1968 i z tej przyczyny O. został przeniesiony z powrotem do ZA Nr 6 – z dniem 1.10.1968.

Orzeczeniem z 13.10.1951 Wojewódzka Komisja Weryfikacyjna dla Wojewódzkiej Izby Adwokackiej w Warszawie (działająca na podstawie ustawy z 27.06.1950 o ustroju adwokatury) utrzymała w mocy wpis O. na listę adwokatów IA w Warszawie.

Poza zajmowaniem się tzw. radcostwami prowadził on praktykę karną w poważnych rozmiarach. Brak danych, czy uzyskał wpis na listę obrońców wojskowych, prowadzoną przez Ministra ON. Występował jednak w sprawach toczących się przed tzw. Sekcją Tajną, funkcjonującą w IV Wydziale Karnym Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy. Bronił co najmniej w jednej takiej sprawie, a następnie z tej przyczyny od 1956 r. toczyło się przeciwko niemu postępowanie dyscyplinarne (sygn. akt RD 100/56 – jego efekt nie jest znany). W tym samym okresie (listopad 1956) bezskutecznie usiłował uzyskać członkostwo w Komisji do badania działalności obrończej adwokatów w tzw. sprawach tajnych, kierowanej przez adw. Roberta Prusińskiego – co można poczytywać jako próbę sabotowania prac tej komisji.

W 1957 bronił – jako substytut adw. Michała Brojdesa – Józefa Różańskiego, płk. MBP oskarżonego o nielegalne przetrzymywanie w areszcie osób zatrzymanych oraz o osobiste stosowanie i polecanie podwładnym stosowania tortur fizycznych i psychicznych wobec ww. osób, w procesie toczącym się przed SW dla m.st. Warszawy w Warszawie.

Po osiągnięciu siedemdziesiątego roku życia nie ubiegał się o przedłużenie mu prawa do wykonywania zawodu w zespole adwokackim. W konsekwencji z dniem 31.07.1976 został skreślony z rejestru ZA Nr 6 w Warszawie.

W l. 1955–1956 wchodził w skład Kolegium Redakcyjnego „Biuletynu Rady Adwokackiej w Warszawie” oraz Komisji Konsultacyjnej przy RA w Warszawie (od stycznia 1956 był przewodniczącym tej komisji).

W 1962 ubiegał się o wpis na listę tzw. radców prawnych.

Silne były związki O. ze wznowionym w 1957 miesięcznikiem „Palestra”. W l. 1957–1959 był Sekretarzem Komitetu Redakcyjnego tego czasopisma, zaś w l. 1960–1964 – członkiem Komitetu Redakcyjnego. W strukturach był osobą narzuconą przez komunistyczną władzę.

W kadencji NRA trwającej od 1.09.1959 do 31.03.1964 był członkiem działającej przy tej radzie Komisji do opracowania zbioru zasad etyki adwokackiej i godności zawodu.

Brak jest informacji o tym, żeby był członkiem PPR lub PZPR. Był jednak bez wątpienia osobą wysokiego zaufania dla komunistycznej władzy: dla władz partyjnych, dla Ministra Sprawiedliwości oraz dla organów bezpieczeństwa. Tezę tę popierają wspomnienia adw. Anieli Steinsbergowej dotyczące obrony w procesie Zygmunta Kłopotowskiego, toczącej się przed tzw. Sekcją Tajną SW dla m.st. Warszawy. Z jej wspomnień wynika, że O. brał udział w bezprawnym procederze obsadzania ław obrończych w procesach politycznych adwokatami wyznaczanymi przez władze. Jak pamiętała adw. Aniela Steinsbergowa: „Na krótko przed terminem rozprawy zwrócił się do mnie kierownik zespołu kol. Borys Ołomucki z żądaniem, żebym podpisała in blanco tzw. substytucję, to znaczy pełnomocnictwo dla innego adwokata do zastępowania mnie jako obrońcy. Zdumiona odmówiłam. Kol. Ołomucki bardzo zakłopotany zaproponował mi, abym udzieliła substytucji adw. Rosenblittowi [tak w oryg. – chodzi o adw. Mariana Rozenblita], o którym wiedziałam, że jest zaufanym władz bezpieczeństwa. Oczywiście odmówiłam i to w obecności Rosenblitta. Ołomucki był bardzo zatroskany, po paru dniach zaproponował mi Maślankę. (…) Okazało się potem, że prokurator Dymant z Generalnej Prokuratury zażądał od Ołomuckiego, żeby nie dopuścił mnie do obrony w tej sprawie”.

W l. 1945–1946 O. opublikował trzy krótkie artykuły na łamach „Wojskowego Przeglądu Prawniczego” (Nadzór prokuratorski, 1945, nr 1, s. 24–28; Postanowienie o pociągnięciu do odpowiedzialności karnej, 1945, nr 2, s. 95–97; Nowe tory prawnictwa polskiego, 1946, nr 4, s. 175–183). W tym ostatnim skrytykował „prawnictwo polskie” za to, że nie „dotrzymuje kroku i tempa w pracy w dziele odbudowy i przebudowy strukturalnej Polski” – w szczególności jednak skrytykował adwokaturę. Stwierdził, że „właśnie adwokatura nie stała się (…) kuźnią nowej myśli prawniczej, odpowiadającej potrzebom chwili, odrzucającej wszystko, co stało się przeżytkiem”. Przestrzegał, że „niektórzy adwokaci stosują stare zużyte kategorie, operują obalonymi przez rzeczywistość osądami”.

Natomiast w l. 1957–1960 wydrukowano cztery artykuły autorstwa O. na łamach „Palestry” (Ogólnokrajowa narada sędziów, 1957, nr 4, s. 15–18; Walka o prawdziwą postawę adwokatury, 1958, nr 1, s. 5–11; III Zjazd Partii, 1959, nr 5, s. 3–6; A. Koni: 1844–1927, 1960, nr 7–8, s. 48–54). W ankiecie personalnej z 1950 O. podawał, że do 1939 publikował w „Przeglądzie Gospodarczym”, a od 1945– także w „Polsce Zbrojnej”.

Poza tym był współautorem dwóch pozycji wydanych w formie książkowej. Pierwsza z nich to Ustawa o amnestii z dnia 22 lutego 1947 roku, napisana przez O. wspólnie z sędzią wojskowym, a później znanym adwokatem łódzkim – Janem Kantym Ciskiem (Warszawa 1947). Druga zaś – to Arbitraż gospodarczy. Uwagi na tle praktyki arbitrażu gospodarczego w ZSRR. Polskie ustawodawstwo arbitrażowe (teksty) – napisana wspólnie z osławionym sędzią wojskowym, Leo Hochbergiem (Warszawa 1950).

W 1974 O. darował na rzecz NRA książeczkę oszczędnościową PKO „na okaziciela” z wkładem 100.000 zł (była to równowartość ponad 31 przeciętnych ówczesnych wynagrodzeń), z tym jednak zastrzeżeniem, żeby odsetki od tej kwoty były corocznie przeznaczane na nagrodę „za najlepszą (…) pracę dotyczącą dziejów adwokatury polskiej”. W związku z powyższym NRA na posiedzeniu 7.03.1974 ustanowiła taką nagrodę, w wysokości 5000 zł, ustalając jednocześnie, że będzie ona przyznawana corocznie, począwszy od 1975, „za pracę opublikowaną w roku poprzednim”. Przyznawanie nagrody miało „wiązać się” ze „Świętem 22 Lipca każdego roku”. Nagrody te przyznawał, na polecenie NRA, Ośrodek Badawczy Adwokatury (OBA). Do 1983 wśród laureatów tej nagrody, nazwanej „Nagrodą im. adw. Borysa Ołomuckiego”, byli adw. Jan Gadomski, adw. dr Roman Łyczywek, adw. Jan Cieluch oraz adw. Władysław Sieroszewski, a więc adwokaci, którzy posiadali prawdziwy autorytet środowiska adwokackiego.

Przed śmiercią O. sporządził testament, w którym przekazał, na mocy zapisu, swój księgozbiór na rzecz Biblioteki Adwokatury, funkcjonującej w ramach OBA.

Władze Polski Ludowej i PRL wielokrotnie odznaczały O. z tytułu jego działalności w komunistycznej prokuraturze wojskowej. Otrzymał Krzyż Kawalerski „Orderu Odrodzenia Polski” (1945), „Medal Za Warszawę 1939–1945” (1946), „Medal Za Odrę, Nissę, Bałtyk” (1946), „Medal Zwycięstwa i Wolności 1945” (1946), radziecki medal tzw. „Za pobiedu” (1948), „Odznakę Grunwaldzką” oraz „Medal 10-lecia Polski Ludowej” (1955).

Był dwukrotnie żonaty. Pierwsza żona – Halina Julita z d. Szawińska, zm. 7.05.1952. Z drugą żoną rozwiódł się. Miał syna Teodora, który został zamordowany przez Niemców podczas II wojny światowej.

Borys Ołomucki zmarł 18.11.1976. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

 

 

Bibliografia

 

AIA w Warszawie, akta osobowe O.; protokoły posiedzeń RA w Warszawie 1956–1957; Darowizna adw. Borysa Ołomuckiego z Warszawy na rzecz NRA dla uczczenia XXX-lecia PRL, „Palestra” 1974, nr 4, s. 107; Działalność Ośrodka Badawczego Adwokatury w okresie od 1 sierpnia 1973 r. do 31 sierpnia 1983 r., [w:] Ośrodek Badawczy Adwokatury. X-lecie działalności, Warszawa 1985, s. 56–57, 60; B. Dzięcioł, Sądy polowe w armii Berlinga (maj 1943–lipiec 1944), Warszawa 2000, s. 17; A. Lityński, O prawie i sądach początków Polski Ludowej, Białystok 1999, s. 42; Organizacja i działania bojowe Ludowego Wojska Polskiego w latach 1943–1945. Wybór materiałów źródłowych, oprac. L. Ponahajba, Warszawa 1958, s. 40 (dokument nr 30); Proces Romana Romkowskiego, Józefa Różańskiego i Anatola Fejgina w 1957 roku, oprac., wybór i przygotowanie do druku M. Jabłonowski i W. Janowski, Warszawa 2011, t. I, s. 20; R. Ptaszyński, Wojskowy Sąd Rejonowy i Wojskowa Prokuratura Rejonowa w Szczecinie w latach 1946–1955, Szczecin 2010, s. 19; E. Romanowska, Karzące ramię sprawiedliwości ludowej. Prokuratury wojskowe w Polsce w latach 1944–1955, Warszawa 2012, s. 37, 70, 152, 160, 163, 164, 167, 228, 242; Sprawozdanie Naczelnej Rady Adwokackiej za okres od dnia 1 września 1959 r. do dnia 31 marca 1964 r., „Palestra” 1964, nr 5, s. 15; Sprawozdanie Towarzystwa Opieki nad Żydowską Młodzieżą Szkolną i Pracującą w Warszawie za rok 1934, Warszawa 1935, s. 11; A. Steinsbergowa, Widziane z ławy obrończej. Wstępem opatrzył Andrzej Friszke, Warszawa 2016, s. 103; K. Szwagrzyk, Kierownictwo Departamentu X MBP przed sądami PRL, [w:] Departament X MBP. Wzorce – struktury – działanie, pod red. K. Rokickiego, Warszawa 2007, s. 261; K. Szwagrzyk, Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956, Kraków–Wrocław 2005, s. 389–390, 25, 37, 122, 156, 174, 235, 389–390; A. Tarnowski, Geneza nowego polskiego ustawodawstwa wojskowego, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 1945, nr 1, s. 7; A. Tuszyńska, Oskarżona: Wiera Gran, Warszawa 2010, s. 220; Warunki przyznawania nagrody za najlepszą pracę dotyczącą dziejów adwokatury polskiej, „Palestra” 1974, nr 12, s. 144–145; Wesołowski, W cieniu wojny i polityki. Sądownictwo Wojska Polskiego na froncie wschodnim w latach 1943–1945, Toruń 2003, s. 32, 46; Wykaz zmian zaszłych na liście adwokatów i aplikantów adwokackich Okręgu Izby Adwokackiej w Warszawie, „Palestra” 1934, nr 6–7, s. 427; M. Zaborski, ‘Cuius regio, eius palestra?’ Na drodze do adwokatury państwa totalitarnego. Przemiany ustrojowe adwokatury polskiej w latach 1944–1963, [w:] Cuius regio, eius religio? Publikacja po Zjeździe Historyków Państwa i Prawa, Lublin, wrzesień 2006, tom II, pod red. G. Górskiego, L. Ćwikły i M. Lipskiej, Lublin 2008, s. 444; M. Zaborski, „Ludowy” adwokat i obrońca wojskowy. Rzecz o Mieczysławie Maślanko, „Miscellanea Historico-Iuridica”, t. XIV: Studia dedykowane Profesorowi Adamowi Lityńskiemu w 75-lecie urodzin i 50-lecie pracy naukowej, pod red. P. Fiedorczyka, z. 2, Białystok 2015, s. 395 i 409; M. Zaborski, Ustrój sądów wojskowych w Polsce w latach 1944–1955, Lublin 2005, s. 43; Żbikowski, Sąd Społeczny przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce, Warszawa 2014, s. 45, 72, 75, 167, 200, 277, 278; Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski i A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 117–118, 377, 387.

 



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA