Adwokat Stanisław Krajowski-Kukiel, działacz wileńskiej konspiracji

Paweł Rokicki, dr, adiunkt PAN (Warszawa)
e.Palestra 2017, poz. 2/A
A+ A-
 

e.Palestra 2017, poz. 2/A

[data publikacji: 3.07.2017]

 

Paweł Rokicki

 

Adwokat Stanisław Krajowski-Kukiel, działacz wileńskiej konspiracji

 

9 maja 1945 r. Wilno od samego rana żyło wiadomością o kapitulacji Niemiec, podawaną w komunikatach radiowych i prasie. W fabrykach i szkołach organizowano „spontaniczne” wiece, na których spędzeni uczestnicy manifestowali radość i wdzięczność dla Armii Czerwonej oraz jej „genialnego Wodza”, towarzysza Stalina. W miejscowym browarze przewodniczący komitetu fabrycznego zobowiązał załogę do wytężonej pracy, aby w tym szczególnym dniu żołnierzom i ludziom pracy nie zabrakło piwa. Bo alkohol wówczas lał się wśród Sowietów strumieniami, przy akompaniamencie prowadzonej tu i ówdzie bezładnej strzelaniny na wiwat. Gmachy urzędów i miejskie kamienice pospiesznie przyozdobiono czerwonymi sztandarami, a witryny sklepów portretami Wodza. Z Moskwy nadeszło zaś rozporządzenie o ustanowieniu 9 maja Świętem Zwycięstwa, wolnym od pracy. Jak relacjonowała oficjalna prasa: „W ciągu całego dnia Vilnius był pełen słońca, muzyki, radości i szczęścia”[1].

Wbrew komunistycznej propagandzie, mieszkańcy miasta (którymi w zdecydowanej większości wciąż jeszcze byli Polacy) reagowali na te obchody rozdrażnieniem i niesmakiem, a swoją aktualną sytuację kwitowali stwierdzeniem: „Komu pobieda, komu bieda”. Dla nich bowiem były to dni klęski. Pozostawieni na pastwę najeźdźcy, zmuszani byli przez niego do opuszczania swoich stron rodzinnych. 9 maja z Wilna odprawiony został na zachód kolejny, dwudziesty czwarty już transport polskiej ludności[2]. W zastraszonym społeczeństwie przygasały nadzieje na konflikt między dotychczasowymi aliantami, który odmieniłby katastrofalną sytuację polityczną Polski. Wobec braku perspektyw dogorywał też opór zbrojny lokalnych oddziałów Armii Krajowej. W ostatnich tygodniach ponad 300 partyzantów AK złożyło broń w Wilnie, ujawniając się przed organami NKGB.

W cieniu tych dramatycznych okoliczności, a może właśnie na ich skutek, 9 maja 1945 r. zmarł w Wilnie, w wieku 59 lat, adwokat Stanisław Krajowski-Kukiel, jeden ze znamienitych członków miejscowej palestry, w czasie wojny głęboko zaangażowany w niepodległościową działalność podziemną. Jego odejście wpisywało się w tragedię losów miasta i jego mieszkańców.

Stanisław Krajowski-Kukiel przyszedł na świat 3 marca 1886 r. w Mińsku Litewskim, jako syn Stanisława i Józefy z Szabłowskich. W 1904 r. ukończył w rodzinnym mieście gimnazjum klasyczne i wyjechał do Petersburga, rozpoczynając studia na miejscowym uniwersytecie. Zmuszony do wyjazdu, kontynuował je na Syberii, uzyskując w 1911 r. tytuł magistra prawa na Uniwersytecie w Tomsku. Później pracował jako kandydat adwokacki w Mińsku Litewskim, Irkucku i Mandżurii. Aby uniknąć służby wojskowej w armii rosyjskiej, zatrudnił się w Kontroli Skarbowej przy budowie kolei. Do grudnia 1915 r. pracował na Uralu, a następnie do grudnia 1919 r. w Jekaterynosławiu (obecnie Dnipro) na Ukrainie. Aktywnie uczestniczył w życiu miejscowej Polonii, pełniąc w latach 1917–1918 funkcję wicedyrektora Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny, a w 1919 r. sekretarza w Towarzystwie Oświatowym Polskim. Przez pewien czas przetrzymywany był w bolszewickim areszcie. W marcu 1920 r. przyjechał do Warszawy, gdzie znalazł zatrudnienie jako referent w Głównym Urzędzie Zaopatrzenia Armii. 17 lipca 1920 r., w obliczu postępującej ofensywy bolszewickiej, wstąpił w szeregi Wojska Polskiego, gdzie wkrótce ukończył Kurs Wyszkolenia Wojskowego dla prawników przy Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie. 17 sierpnia 1920 r. został przydzielony jako sędzia śledczy i orzekający do Sądu Polowego przy 12 Dywizji Piechoty walczącej w Bitwie Lwowskiej. We wrześniu jego dywizja przeszła do kontrataku, dochodząc aż do Latyczowa na Podolu. Po zawieszeniu walk, 24 stycznia 1921 r., zdał egzamin oficerski fachowo-prawniczy. Służbę wojskową zakończył w marcu 1921 r., zdemobilizowany w stopniu porucznika rezerwy Korpusu Sądowego[3]. W cywilu podjął pracę w Wileńskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, na stanowisku wicedyrektora Wydziału Prawnego i Wywłaszczeń, gdzie pełnił także funkcję przewodniczącego Komisji Dyscyplinarnej.

15 grudnia 1921 r. Stanisław Krajowski-Kukiel został zaliczony w poczet pomocników adwokatów Okręgu Sądu Apelacyjnego w Wilnie, pracował pod kierownictwem adwokatów Bolesława Piekarskiego i Wacława Fedorowicza. Po złożeniu egzaminu adwokackiego, 16 września 1925 r. został wpisany na listę adwokacką i rozpoczął samodzielną praktykę w Wilnie, z siedzibą kolejno przy ul. Wiwulskiego 2 m. 12, ul. Ciasnej 3 m. 10 i ul. Kasztanowej 5 m. 4[4]. O jego pozycji zawodowej w palestrze świadczyła funkcja sekretarza Rady Adwokackiej w Wilnie, którą pełnił przez szereg lat w następnej dekadzie, oraz funkcja członka Komisji do Spraw Funduszu Wzajemnej Pomocy (1938–1939). Izba Adwokacka w Wilnie zrzeszała wówczas około 150 adwokatów zamieszkałych w mieście, a ogółem około 350 na terenie całej apelacji wileńskiej. Mecenas Stanisław Krajowski-Kukiel należał również do wileńskiego oddziału Związku Adwokatów Polskich, liczącego na początku 1931 r. 41 członków. Był jednym z tych, którzy przysłuchiwali się obradom ogólnopolskiego Zgromadzenia Walnego Związku, odbywającego się w Wilnie 24 maja 1931 r.[5] Od 1934 r. wchodził także w skład komitetu redakcyjnego fachowego miesięcznika „Wileński Przegląd Prawniczy”[6]. W latach 30. był także radcą prawnym Banku Gospodarstwa Krajowego w Wilnie. Od listopada 1937 r. w jego kancelarii praktykowała aplikantka adwokacka Maria Wiktoria Rodziewiczówna.

We wrześniu 1939 r. Stanisław Krajowski-Kukiel, jako oficer rezerwy, został zmobilizowany do Wojskowej Prokuratury Okręgowej nr 3 w Wilnie. Po agresji sowieckiej na Polskę, w jej składzie przekroczył granicę Republiki Litewskiej i został internowany w jednym z obozów. Po kilku miesiącach uzyskał tymczasowe zwolnienie z internowania i wrócił do Wilna. Pracował wówczas jako stróż, co było typowe dla losów polskiej inteligencji w Wilnie pod okupacją litewską. Niejeden prawnik zmuszony był wówczas szukać zatrudnienia przy pracy fizycznej – na budowie, w piekarni albo jako robotnik rolny. Po zajęciu Litwy przez Sowietów w połowie czerwca 1940 r. NKWD przejęło polskich internowanych, a wszystkim tymczasowo zwolnionym nakazało 9 lipca 1940 r. stawienie się z powrotem do obozu internowania w Kownie. Ci jednak wybrali ukrywanie się przed sowieckimi służbami. Jednym z nich był por. Stanisław Krajowski-Kukiel, który w ten sposób znalazł się na „nielegalnej stopie”[7]. Tak jak wielu przedstawicieli swego środowiska włączył się w działalność konspiracyjną, w tym przypadku jako funkcjonariusz Okręgowej Delegatury Rządu w Wilnie. Na początku 1943 r. kierował w jej strukturach komórką Likwidacji Szkód Wojennych, której zadaniem było rejestrowanie strat materialnych i osobowych poniesionych przez Państwo Polskie na terenie województwa wileńskiego. Celem było m.in. przedstawienie ich na powojennym kongresie pokojowym, jako podstawy dochodzenia reparacji wojennych. W ramach swych obowiązków gromadził akty prawne wydawane przez władze okupacyjne. Zbiorcza kolekcja wileńskiej Delegatury liczyć miała 900 takich dokumentów. Stanisław Krajowski-Kukiel był też sędzią (ps. „Klonowski”) zorganizowanego w 1944 r. w Wilnie Cywilnego Sądu Specjalnego (CSS). Sądy te orzekały w sprawach o wszelkie przestępstwa popełnione na korzyść okupanta oraz na szkodę Państwa lub Narodu Polskiego po 1 września 1939 r., za wyjątkiem spraw zastrzeżonych dla Wojskowych Sądów Specjalnych (WSS) organizowanych przez Armię Krajową. Do jego bliskich współpracowników w konspiracji należał mecenas Wincenty Łuczyński „Brzozowski” – przed wojną dziekan Rady Adwokackiej w Wilnie, a w czasie okupacji przewodniczący CSS. W Delegaturze Rządu aktywni byli także inni wileńscy adwokaci, m.in. Zygmunt Jundziłł, Witold Jankowski i Stanisław Węsławski „Cichy” (rozstrzelany przez Niemców w grudniu 1942 r.)[8].

Według materiałów NKGB w czasie ponownej okupacji sowieckiej, rozpoczętej w lipcu 1944 r., Stanisław Krajowski-Kukiel pełnić miał obowiązki naczelnika Wydziału Sprawiedliwości miejscowej Delegatury[9]. Dotychczasowa polska literatura przedmiotu wskazuje zaś, że naczelnikiem tego wydziału był sędzia Władysław Dmochowski[10]. Być może obaj pełnili tę funkcję, tyle że w innym czasie. Trudno obecnie rozstrzygnąć tę kwestię bez dostępu do przejętego przez Sowietów archiwum Okręgowej Delegatury Rządu w Wilnie. O szczegółach konspiracyjnej działalności adwokata Stanisława Krajowskiego-Kukiela wiadomo niewiele, a obraz ten rekonstruować można jedynie z nielicznych ocalałych dokumentów, zeznań jego aresztowanych współpracowników albo późniejszych relacji pojedynczych świadków. Na przykład jeden z nich odnotował, że mecenas załatwił mu fałszywe dokumenty wytworzone przez konspiracyjną komórkę legalizacyjną, które uchroniły go przed wywózką na roboty do Niemiec[11]. W innym dokumencie znajdujemy natomiast wzmiankę, że odmówił udostępnienia swego mieszkania grupie Kedywu AK, przygotowującej akcję odbicia więźnia w maju 1944 r.[12] Czy skłoniła go do tego obawa o siebie i rodzinę, czy też poczucie odpowiedzialności za inne ważne funkcje pełnione w konspiracji – tego pewnie się już nie dowiemy. Wiemy natomiast, że cieszył się w czasie wojny autorytetem w środowisku prawniczym w Wilnie. Na niego powoływała się adwokat Halina Zasztwot-Sukiennicka (znana przed wojną jako obrońca w procesach działaczy komunistycznych), odmawiając w grudniu 1944 r. objęcia eksponowanej funkcji w aparacie komunistycznego urzędu do spraw ewakuacji ludności polskiej z Litwy. Mecenas Stanisław Krajowski-Kukiel w imieniu Delegatury Rządu zabronił jej bowiem przyjmowania tej propozycji[13].

Stanisław Krajowski-Kukiel zmarł bezpotomnie. Został pochowany na Cmentarzu Bernardyńskim na Zarzeczu w Wilnie, ale jego grobu obecnie nie udało się już zlokalizować[14]. Jego żona Michalina wyjechała wkrótce z Wilna w ramach ogólnej ewakuacji ludności polskiej i osiadła w Bydgoszczy, gdzie zmarła kilka lat po wojnie.

Mecenas odszedł w momencie schyłku polskiego Wilna i miejscowej polskiej palestry, zdziesiątkowanej w czasie wojny przez sowieckich i niemieckich okupantów, a później rozproszonej po świecie.

 

Podpisy ilustracji [będą w wersji drukowanej oraz w pdf]

  1. Stanisław Krajowski-Kukiel ok. 1919 r.
  2. Adwokat Stanisław Krajowski-Kukiel na schodach domu przy ul. Kasztanowej 5 w Wilnie, lata 30 (fot. ze zbiorów rodzinnych Krajowskich-Kukiel).

 

                                        * Paweł Rokicki, dr, adiunkt w Instytucie Studiów Politycznych PAN, pracownik Biura Edukacji Narodowej IPN, absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego

 

Summary

Stanisław Krajowski-Kukiel, advocate and activist of the Polish resistance in Vilnius

On May 9, 1945 the Soviets were boisterously celebrating Victory Day in the city of Vilnius (Polish: Wilno). In the meantime the Poles have tasted the bitterness of defeat, forced by the Soviets to abandon the family town and leave it behind the Curzon Line. Advocate Stanisław Krajowski-Kukiel died on the same day in Vilnius. He was one of notable members of the local bar, pre-war secretary of Bar Council, serving on the editorial committee of „Wileński Przegląd Prawniczy” („Legal Review of Vilnius”) monthly. During the World War II he was deeply engaged in the Polish independence underground movement, being a judge (nicknamed „Klonowski”) of the Special Civil Court of the Regional Government Delegation for Vilnius.

 

PRZYPISY:

 

[1] A. Józefowicz, Vilnius w dniu 9-go maja, „Prawda Wileńska” 1945, nr 110, s. 1; Będziemy w dniu święta pracować wydajnie i intensywnie, „Prawda Wileńska” 1945, nr 110, s. 2.

[2] L. Tomaszewski, Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939–1945, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm 1999, s. 595.

[3] Centralne Archiwum Wojskowe, AP 8058, Teczka personalna Stanisława Krajowskiego-Kukiela; Rocznik Oficerski Rezerw 1934, Warszawa 1934, s. 200.

[4] Lietuvos centrinis valstybės archyvas (LCVA), F. 133, Ap. 2, B. 279, Akta personalne adwokata Stanisława Krajowskiego-Kukiela; Spis adwokatów na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej sporządzony według stanu z dnia 1 lipca 1933 r., „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Sprawiedliwości” 1933, nr 16, s. 386.

[5] LCVA, F. 133, Ap. 2, B. 34, Sprawozdanie Okręgowej Rady Adwokackiej i Sądu Dyscyplinarnego Izby Adwokackiej w Wilnie za czas od 13 sierpnia 1938 r. do 30 listopada 1939 r., k. 14; Kalendarz Informator Sądowy na 1938 Rok, oprac. J. Kirkiczenko, M. Kraczkiewicz, K. Rudzisz, Warszawa 1938, s. 393, 398; Rocznik polityczny i gospodarczy 1937, Warszawa 1937, s. 336; Spis członków Związku Adwokatów Polskich, „Czasopismo Adwokatów Polskich” 1931, nr 5–6, s. 10.

[6] Szerzej na temat tego periodyku w: A. Redzik, „Wileński Przegląd Prawniczy” (1930–1939) – forum środowisk prawniczych Ziem Wschodnich, „Palestra” 2009, nr 7–8, s. 158–159 (jako Stanisław Kukiel-Krajewski vel Kukiel-Krajowski).

[7] J. Pięta, W. K. Roman, M. Szczurowski, Polacy internowani na Litwie 1939–1940, Warszawa: Color CB 1997, s. 351; G. Surgailis, Internuotieji Lenkijos kariai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais, „Karo archyvas” 2000, t. 16, s. 220 [jako: S. Krajovskis-Kekelis (S. Krajowski-Kekel)].

[8] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, 00231/273, t. 1, Raport z „Grzybów” [po III 1943 r.], k. 305; Archiwum Wschodnie, II/1915, L. Łomacki, Notatki z lat 1939–1944, mps.; W. Grabowski, Polska tajna administracja cywilna 1940–1945, Warszawa: IPN – KŚZpNP 2003, s. 470; P. Rokicki, Wymiar sprawiedliwości Polskiego Państwa Podziemnego na Wileńszczyźnie, (w:) Organy bezpieczeństwa i wymiar sprawiedliwości Polskiego Państwa Podziemnego, pod red. W. Grabowskiego, Warszawa: IPN – KŚZpNP 2005, s. 94, 110; L. Tomaszewski, Kronika wileńska 1941–1945. Z dziejów Polskiego Państwa Podziemnego, Warszawa: Pomost 1992, s. 72; tenże, Wileńszczyzna lat wojny, s. 339, 353, 381–382.

[9] Muzeum Ofiar Ludobójstwa w Wilnie, Fotokopia schematu organizacyjnego Okręgowej Delegatury Rządu w Wilnie z lat 1944–1945, odtworzonego przez NKGB LSRS w wyniku przeprowadzonego śledztwa (tamże jako: Kukiel-Krajewski).

[10] W. Grabowski, Polska tajna administracja, s. 470; L. Tomaszewski, Wileńszczyzna lat wojny, s. 379.

[11] AW, II/1539, Wspomnienia A. Dudo.

[12] AW, IV/206, Kronika „Bazy”, k. 81.

[13] Lietuvos ypatingasis archyvas, F. K-1, Ap. 58, B. 41853/3, Sprawa karna Stanisława Ochockiego, k. 33, Własnoręczne zeznania Stanisława Ochockiego z 4 VII 1945 r.

[14] Cmentarz Bernardyński w Wilnie 1810–2010, zespół red. R. Miknys i in., Vilnius: Wydawnictwo Versus Aureus 2013, s. 551 (jako: Stanisław Krajewski-Kukiel).



 

Copyrights © 2016 - PALESTRA